Қазақстандағы исламдық банкинг: жаңа заң қаржы нарығын қалай өзгертеді
6,8 трлн теңгені құрайтын индустрия және Қазақстан Орталық Азияның исламдық қаржы хабына айналу мүмкіндігі
Авторы: АХҚО Исламдық қаржы жөніндегі консультативтік кеңесінің (AIFAB) мүшесі Лим Сай Чеонг
Қазақстан қаржы секторын дамытудың жаңа кезеңіне қадам басты. 2025 жылдың соңында «Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы» заңға енгізілген өзгерістер әмбебап лицензиясы бар банктерге исламдық банкинг терезелерін ашып, клиенттерге шариғат қағидаттарына сай қаржы өнімдерін ұсынуға мүмкіндік берді.
Бір қарағанда, бұл банк қызметінің тар мамандандырылған бағыты сияқты көрінуі мүмкін. Алайда бұл өзгерістер жаңа қаржы өнімін енгізумен ғана шектелмейді. Әңгіме инвестиция тартуға, қаржыландыруға қолжетімділікті кеңейтуге және Қазақстанның өңірлік қаржы орталығы ретіндегі позициясын нығайтуға қабілетті жаңа нарық сегментін қалыптастыру туралы болып отыр.
Бүгінде исламдық қаржы әлемдік қаржы индустриясындағы ең қарқынды дамып келе жатқан сегменттердің бірі саналады. Исламдық қаржы қызметтері кеңесінің (IFSB) дерегіне сәйкес, 2024 жылы жаһандық исламдық қаржы индустриясының көлемі 3,88 трлн долларға жетіп, бір жылда 14,9%-ға өсті. Саланың ең ірі сегменті саналатын исламдық банкингтің өсімі 17%-ды құрады.
Ең маңыздысы – Орталық Азия дамушы нарықтар арасында исламдық қаржының ең жоғары өсім көрсеткен өңірлерінің қатарына енді. Бұл Қазақстан үшін қаржы секторының алдағы жылдардағы даму бағытын айқындайтын маңызды мүмкіндік.
Неліктен дәл қазір қажет болды
2018 жылы Астана халықаралық қаржы орталығы (АХҚО) іске қосылғалы бері Қазақстан Астананы Орталық Азияны Таяу Шығыс және жаһандық капитал нарықтарымен байланыстыратын өңірлік қаржы орталығына айналдыру үшін қажетті құқықтық, реттеуші және нарықтық инфрақұрылымды қалыптастыруға елеулі инвестиция салды.
Қазір елде исламдық қаржыны дамытуға қолайлы бірнеше фактор қалыптасты.
Біріншіден, Қазақстан посткеңестік кеңістіктегі мұсылман халқы ең көп елдердің бірі. Елде шамамен 20,5 млн адам тұрады, олардың 70%-ға жуығы өзін мұсылманмын деп санайды.
Екіншіден, Қазақстан Парсы шығанағындағы араб мемлекеттері ынтымақтастығы кеңесіне (GCC) мүше елдермен экономикалық байланыстарын белсенді дамытып келеді. Бұл елдерде әлемдегі ең ірі исламдық инвестициялық қорлар мен ауқымды капитал шоғырланған.
Үшіншіден, исламдық қаржыға мемлекет тарапынан да, нарық қатысушылары тарапынан да қызығушылық артып келеді.
АХҚО мен Ислам даму банкінің институты (IsDBI) бағалауынша, Қазақстанда исламдық қаржыландыруға деген әлеуетті сұраныс 3,9 трлн теңгеден асады, ал исламдық депозиттердің көлемі 2,8 трлн теңгеге жетуі мүмкін. Жалпы алғанда исламдық қаржы нарығының әлеуеті шамамен 6,8 трлн теңгеге бағаланып отыр.
Әлеует жоғары, нарықтағы үлесі аз
Қолайлы жағдайларға қарамастан, исламдық банкинг әзірге елдің қаржы жүйесінде мардымсыз үлеске ие. 2024 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстандағы үш исламдық банктің – ADCB Islamic Bank, Zaman Bank және Al Safi Bank-тің активтері шамамен 621 млн долларды құрады. Бұл банк секторы активтерінің небәрі 0,5%-ына тең. Салыстыру үшін айтсақ, Сауд Арабиясында исламдық банкингтің үлесі 25%-дан асады, ал Малайзияда шамамен 39%-ға жетеді. Мұндай айырмашылық сектордың әлсіздігін емес, оның өсу әлеуетінің әлі де зор екенін көрсетеді. Шын мәнінде, Қазақстан бүгінде исламдық банкингтің даму жолында көптеген жетекші елдер осыдан 15–20 жыл бұрын өткен кезеңде тұр.
Бұл тек пайызсыз банкинг емес
Исламдық банкингтің дәстүрлі банкингтен айырмашылығы тек пайыздың болмауында деген пікір кең таралған. Алайда іс жүзінде айырмашылық әлдеқайда терең.
Шариғат талаптарына сәйкестік өнімнің атауына емес, мәміленің құрылымына байланысты анықталады. Мұнда нақты активтерге сүйену, операциялардың ашықтығы, тәуекелдерді әділ бөлу және тыйым салынған қызмет түрлерін қаржыландырмау басты қағидаттар саналады.
Сондықтан исламдық қаржы арнайы өнімдерді ғана емес, басқару, бақылау және ақпаратты ашу жүйесіне де ерекше көзқарасты талап етеді.
Әлемдік тәжірибе ұзақмерзімді табыстың негізгі факторы ұсынылатын өнімдердің саны емес, ұйымның ашықтығы мен жарияланған қағидаттарды дәйекті ұстануы екенін көрсетеді.
Сенім – басты капитал
Дәстүрлі банкингте клиент негізінен мөлшерлеме, қызмет құны мен сервисті бағалайды. Ал исламдық банкингте бұған тағы бір маңызды фактор қосылады – қаражаттың шариғат қағидаттарына сай пайдаланылатынына деген сенім.
Сондықтан сенім негізгі активке айналады. Клиенттер банк олардың қаражатын қалай басқаратынын, қаражаттың қайда инвестицияланатынын және табыстың қалай қалыптасатынын түсінгісі келеді.
Сондай-ақ банк ішіндегі исламдық және дәстүрлі операциялардың нақты ажыратылуы өте маңызды. Исламдық банкинг терезесіндегі клиенттердің қаражаты шариғат талаптарына қайшы келетін операцияларда пайдаланылмауы тиіс.
Әлемдік тәжірибе исламдық қаржыдағы табыстың нарыққа бірінші болып шығумен немесе өнім санымен емес, операциялардың ашықтығы, тиімді корпоративтік басқару және жарияланған қағидаттарды іс жүзінде сақтау арқылы қамтамасыз етілетінін дәлелдейді.
Сондықтан Малайзия, БАӘ және Бахрейн сияқты жетекші исламдық қаржы юрисдикциялары корпоративтік басқару мен шариғаттық қадағалауға ерекше мән береді.
Әуелі қарапайым өнімдерден бастау қажет
Басқа елдердің тәжірибесі көрсеткендей, жаңа ойыншылардың жиі жіберетін қателіктерінің бірі – бірден көптеген исламдық қаржы өнімдерін нарыққа шығаруға ұмтылуы.
Іс жүзінде кезең-кезеңімен даму стратегиясы әлдеқайда тиімді екенін дәлелдеді. Қазір исламдық банк өнімдеріне деген сұраныстың 90%-дан астамы мурабаха (банктің тауарды бөліп төлеуге сатып беруі) және иджара (лизингке ұқсас ұзақмерзімді жалға беру) құралдарына тиесілі.
Бұл негізгі сұраныстың қалыптасқанын, ал басты міндет сенімді инфрақұрылым құрып, сапалы қызмет көрсету екенін көрсетеді.
Сондықтан сарапшылар банктерге алдымен жақсы меңгерілген шектеулі өнімдер жиынтығынан бастап, ішкі құзыреттерін нығайтқан сайын қызмет түрлерін біртіндеп кеңейтуді ұсынады.
Алғашқы жылдары өнім саны емес, олардың сапалы орындалуы маңыздырақ.
Кадр мәселесі – негізгі мәселе
Қазақстанда исламдық банкингті дамытудағы басты қиындықтардың бірі білікті мамандар тапшылығы болуы мүмкін.
Бұл мәселе исламдық қаржысы дамып келе жатқан көптеген елдерге тән. Өңірдегі мамандардың басым бөлігі Малайзияда, Бахрейнде, БАӘ-де немесе алғашқы исламдық банктерде білім алып, тәжірибе жинақтаған.
Алайда исламдық қаржыға қызығушылық мамандарды даярлау қарқынынан әлдеқайда жылдам өсіп келеді. Сондықтан банктер директорлар кеңесінің мүшелерін, тәуекелдерді басқару, комплаенс, ішкі аудит, өнімдерді әзірлеу және клиенттермен жұмыс істеу бағытындағы мамандарды даярлауға инвестиция салуы қажет.
Бұл бағыттағы маңызды қадамдардың бірі – 2025 жылғы желтоқсанда АХҚО жанынан Islamic Finance Advisory Board консультативтік кеңесінің құрылуы болды. Жаңа орган исламдық қаржы стандарттарын дамыту, цифрлық исламдық қаржы, кадр даярлау, нарықтық инфрақұрылым және өңірлік ынтымақтастық мәселелерімен айналысады.
Цифрлық серпіліске мүмкіндік
Қазақстандағы исламдық қаржы секторы енді ғана қалыптасып жатқандықтан, нарық қатысушылары көптеген шетелдік нарықтарға тән ескі ақпараттық жүйелерге тәуелді емес. Бұл заманауи цифрлық платформаларды іс жүзінде жаңадан құруға мүмкіндік береді. Жасанды интеллект қазірдің өзінде клиенттерді сәйкестендіру, құжаттарды тексеру, тәуекелдерді бағалау, транзакцияларды бақылау, алаяқтықтың алдын алу және клиенттерге қызмет көрсету сапасын арттыру үшін қолданылып келеді.
Dubai Islamic Bank, Abu Dhabi Islamic Bank және Maybank Islamic секілді банктер цифрлық трансформация бағдарламалары аясында жасанды интеллектке негізделген платформалар мен жаңа клиенттік сервистерге белсенді инвестиция салуда.
Сонымен қатар клиенттерді қаржыландыру, реттеуші талаптарды сақтау және шариғат нормаларына сәйкестікке қатысты шешімдер қабылдау жауапкершілігі адамдардың құзырында қалуы тиіс.
Блокчейн мен токенизацияның әлеуеті
Перспективалы бағыттардың бірі – блокчейн технологиясы мен цифрлық активтер.
Әсіресе нақты активтерге меншік құқығын цифрлық форматта көрсетуге мүмкіндік беретін токенизация үлкен қызығушылық тудырып отыр.
Исламдық қаржы үшін бұл технологияның маңызы зор, өйткені көптеген исламдық қаржы құралдарының өзі нақты активтерге негізделген.
Әлемдік токенизацияланған активтер нарығы қарқынды дамып келеді. Көптеген халықаралық сарапшылар алдағы онжылдықта оның көлемі бірнеше триллион долларға жетуі мүмкін деп болжайды.
Банк секторынан тыс исламдық финтех-компаниялар бұдан да жылдам дамуда. Парсы шығанағы мен Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде цифрлық сукуктар, алтынды және басқа да нақты активтерді токенизациялау жобалары іске асырылып жатыр.
Бұл бастамалар блокчейн технологиясының ашықтықты арттыруға, мәмілелерді жеңілдетуге және инвесторлардың нақты активтерге қолжетімділігін кеңейтуге мүмкіндік беретінін көрсетеді.
Қазақстан үшін бұл бағыт ерекше маңызды. Ел мұнай, газ, уран, металл және ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру бойынша әлемдегі жетекші мемлекеттердің бірі саналады. Мұндай ресурстық база нақты активтермен қамтамасыз етілген жаңа инвестициялық өнімдерді дамытуға мүмкіндік береді.
Бұған қоса, АХҚО алаңында қалыптасып жатқан цифрлық активтер экожүйесі де маңызды артықшылық болып отыр.
Өңірлік көшбасшы болуға мүмкіндік
Исламдық банкинг терезелерін енгізу – бұл тек бастамасы ғана. Негізгі сынақ алғашқы өнімдер іске қосылып, алғашқы клиенттер тартылып, алғашқы мәмілелер жасалған кезде басталады.
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, табысқа міндетті түрде нарыққа бірінші шыққандар емес, басқару жүйесіне, кадрларға, технологияларға және клиенттердің сеніміне инвестиция салған қаржы институттары жетеді.
Қазақстанның исламдық қаржы саласында өңірлік көшбасшы болуына мүмкіндік беретін бірқатар артықшылықтары бар. Олардың қатарында мұсылман халқының көптігі, Еуропа, Таяу Шығыс пен Азия арасындағы тиімді географиялық орналасуы, GCC елдерімен байланыстардың кеңеюі, АХҚО инфрақұрылымы және заманауи реттеуші база бар. Алайда ең басты артықшылық – Қазақстан исламдық қаржыны әлемдік қаржы индустриясы ауқымды цифрлық трансформация кезеңінен өтіп жатқан уақытта дамыту мүмкіндігіне ие болып отыр. Егер ел исламдық қаржыны жасанды интеллектпен, цифрлық активтермен және заманауи финтех шешімдерімен тиімді ұштастыра алса, онда ол Орталық Азиядағы исламдық қаржының ғана емес, цифрлық исламдық қаржының да жетекші орталықтарының біріне айналуы мүмкін.
Түптеп келгенде, исламдық банкинг – ең алдымен сенімге негізделген бизнес. Ал дәл осы сенімге ие болған қаржы институттары алдағы жылдары нарықтың даму бағытын айқындайтын болады.
Автор туралы
Лим Сай Чеонг – Астана халықаралық қаржы орталығының (AIFAB) Исламдық қаржы жөніндегі консультативтік кеңесінің мүшесі, Chevening – Oxford Centre for Islamic Studies бағдарламасының стипендиаты және банк секторында, капитал нарықтарында, инвестицияларды басқару мен қаржылық консалтинг саласында 20 жылдан астам халықаралық тәжірибесі бар исламдық қаржы жөніндегі сарапшы.
Кәсіби қызметі барысында ол Парсы шығанағы, Оңтүстік-Шығыс Азия және Орталық Азия елдерінің қаржы ұйымдарына, реттеуші органдарына және мемлекеттік құрылымдарына қаржы секторын және исламдық қаржыны дамыту мәселелері бойынша кеңес берген.
Лим Сай Чеонг 2010 жылы Қазақстандағы алғашқы исламдық банк операцияларын іске қосуға тікелей қатысып, бүгінгі күні де исламдық қаржының, цифрлық қаржы шешімдерінің және жаңа қаржы экожүйелерінің дамуына белсенді үлес қосып келеді. Оның кәсіби тәжірибесі исламдық банкингті, сукуктарды, исламдық инвестициялық қорларды, қазынашылық операцияларды, капитал нарықтарын, қаржы секторын дамытуды, сондай-ақ мемлекеттік және жеке сектор ұйымдарына стратегиялық консалтинг көрсетуді қамтиды.
Лим Сай Чеонг исламдық қаржы тақырыбына арналған жетекші халықаралық басылымдар мен кәсіби журналдарда жарық көрген көптеген жарияланымдардың авторы. Сонымен қатар ол халықаралық конференцияларда, салалық форумдарда және кәсіби іс-шараларда исламдық қаржы саласының танылған сарапшысы әрі пікір көшбасшысы ретінде тұрақты түрде баяндама жасап келеді.
Дереккөздер
1. «Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы» Қазақстан Республикасының заңы, оның ішінде исламдық банкинг терезелеріне қатысты енгізілген түзетулер.
2. Астана халықаралық қаржы орталығының (АХҚО) жарияланымдары және исламдық қаржы нарығын дамытуға арналған материалдары.
3. Ислам даму банкінің институты (IsDBI) мен АХҚО-ның исламдық қаржы нарығына қатысты зерттеулері мен талдамалық материалдары.
4. Қазақстан Республикасы Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің (ҚНРДА) банк секторына қатысты статистикалық деректері мен реттеушілік жарияланымдары.
5. Қазақстан Ұлттық банкінің қаржылық тұрақтылық жөніндегі есептері мен банк секторына шолулары.
6. Исламдық қаржы қызметтері кеңесінің (IFSB) Islamic Financial Services Industry Stability Report 2025 есебі.
7. IFSB-нің исламдық қаржыны реттеу және шариғаттық басқару мәселелеріне арналған жарияланымдары.
8. Исламдық қаржы институттарының бухгалтерлік есеп және аудит жөніндегі ұйымының (AAOIFI) шариғаттық және корпоративтік басқару стандарттары.
9. Bank Negara Malaysia ұйымының Shariah Governance Policy Document құжаты.
10. Бахрейн Орталық банкінің исламдық банктерге арналған нормативтік ережелер жинағы (Rulebook Volume 2: Islamic Bank Licensees).
11. БАӘ Орталық банкінің Жоғары шариғат кеңесінің (Higher Shariah Authority) нормативтік базасы.
12. Базель банк қадағалау комитетінің банктерге арналған корпоративтік басқару қағидаттары (Corporate Governance Principles for Banks).
Kapital.kz іскерлік ақпарат орталығының материалдарымен жұмыс істегенде тек 30% мәтінді ғана пайдалану, міндетті түрде көзге гиперсілтеме қою арқылы рұқсат етіледі. Толық материалды пайдалану үшін редакцияның рұқсатын алу қажет.
Kapital.kz-ті оқыңыз
