Ислам банктеріне ипотекамен айналысу неге тиімсіз?

«Заман-Банк» ислам банкінің исламдық қаржыландыру қағидаттары жөніндегі кеңес мүшесі Әділбек Рысқұлов Қазақстанда 15 жылға жуық уақыт бойы шариғат нормалары бойынша қаржыландырудың дамуын заңнамалық кедергілер, негізінен салық салу және операцияларды тіркеуге байланысты мәселелер тежеді деп санайды. Солардың кесірінен елде исламдық ипотеканы толыққанды іске қоса алмаған, деп хабарлайды Kapital.kz іскерлік ақпарат орталығы тілшісі.

«Бізден исламдық ипотеканы қашан іске қосасыздар?» деп жиі сұрайды. Әлемдік тәжірибеде исламдық ипотека сатып алу-сату немесе жалдау шарттары арқылы жүзеге асырылады. Яғни, банк кез келген жағдайда бұл жылжымайтын мүлікті сатып алып, пәтерді немесе үйді екінші деңгейлі банкте тіркеуі керек... Ал содан кейін тиісті салықтарды төлеуді бастауы керек. Мысалы, жеке тұлғалар үшін мүлік салығы (жыл сайынғы – ред.) жылжымайтын мүліктің кадастрлық құнының 0,1%-на дейін (кейбір мәмілелер бойынша –ред.) жетуі мүмкін. Ал заңды тұлғалар үшін мүлік салығының мөлшерлемесі пәтердің немесе бизнес-орталықтың (орташа жылдық – ред.) баланстық құнының 1,5%-ын құрайды. Осылайша, бұл мүлдем басқа салық мөлшерлемесі.Демек, банк жылжымайтын мүліктің меншік иесі болып, оны өз клиентіне жалға беретін болса, ЕДБ өз шығындарын өтеуге және оны ішінара клиентке аударуға мәжбүр болады», – деді Әділбек Рысқұлов Алматыда журналистермен өткен кездесуде.

Оның айтуынша, соның нәтижесінде исламдық ипотеканың құны дәстүрлі банктерге қарағанда «бірнеше есе жоғары» болар еді.

«Нәтижесінде, исламдық ипотека бәсекеге қабілетсіз болып қалды. Салық кодексінде бұл мәселе (салықтар бойынша – ред.) 15 жыл бойы реттелмеген», – деп нақтылады сарапшы.

Ислам банктерінде көлік сатып алуды қаржыландыру исламдық ипотекамен бірдей схема бойынша құрылған.

«Банк алдымен көлікті сатып алып, оны өз атына тіркеп, техпаспорт пен мемлекеттік нөмірді алуы керек... Мұның бәрі уақытты алады. Заңнама мұндай мәмілелерді жеңілдетілген форматта жүргізуді реттемейді. Жалпы, заңнамада ислам банктері күнделікті кездесетін көптеген ұсақ проблемалар бар. Ал біз оларды шешуді сұрап құзырлы органдарға жүгінгенде, бізді әрдайым тыңдай бермейді», – деп атап өтті Әділбек Рысқұлов.

Оның айтуынша, «банк заңнамасы тек соңғы жылдары ғана өзгере бастаған».

«Қаржы реттеуші тарапынан көзқарас өзгерді, банктер туралы жаңа заң жобасында «исламдық терезелер» деген ұғым пайда болады. Ислам банктерін реттеудегі жағдай түбегейлі өзгеруі мүмкін», – деп есептейді Әділбек Рысқұлов.

«Заман-Банк» Басқарма төрайымы Гүлфайруз Асаева ЕДБ исламдық ипотеканы қашан іске қосуы мүмкін екенін болжады.

«Бұл өте күрделі өнім, мен оны 2026 жылы іске қоса аламыз деп ойламаймын. Сонымен қатар, исламдық ипотека белгілі бір ұзақ ресурстарды қажет етеді және мұндай ипотека бізде әзірленіп жатыр», – деп атап өтті ол.

Исламдық ипотеканың негізгі түрлеріне мыналар жатады:

• Мурабаха – банк жылжымайтын мүлікті сатып алып, оны сатып алушыға үстеме бағамен бөліп төлеу арқылы сатады. Үстеме баға келісімшарт жасасқан кезде бекітіледі.

• Иджара – банк тұрғын үйді сатып алып, оны жалға береді. Төлемдер толық төленгеннен кейін меншік құқығы клиентке өтеді.

• Мүшәрака – жылжымайтын мүлікке ортақ иелік ету. Банк пен клиент бірге тұрғын үйге иелік етеді, ал клиент бірте-бірте банктің үлесін сатып алады, сонымен бірге оның бөлігі үшін жалдау ақысын төлейді.

«Заман-Банк» Ислам банкі» АҚ 1991 жылдың маусым айында бас кеңсесі Екібастұзда орналасқан аймақтық банк ретінде құрылған. 2013 жылы банк исламдық қаржыландыру қағидаттарына көшу ниеті туралы жариялады және сол жылы бас кеңсесін Астанаға ауыстырды. 2017 жылы ислам банкінің лицензиясын алды.

Банктің 2024 жылғы аудиттелген есептілігіне сәйкес, банктің ірі акционері -Алан Абгужинов (57,3%). Қалған үлес миноритарийлерде шоғырланған. Олардың арасында – Исламдық жеке секторды дамыту корпорациясы (5%) бар.