Капитал молайғанымен, бизнес неге инвестиция салуға асықпайды
Капитал құны, мультипликаторлар мен өтімділікке қолжетімділік шешім қабылдау циклінен жылдамырақ өзгере бастады, дейді EA Group Holding компаниясының CFO-сы Мәдина Аюханова
Автор: Мәдина Аюханова, EA Group Holding CFO
Соңғы бірнеше жылда бизнес үшін басты мәселе капиталға қолжетімділік болды. Қазір жағдай басқа, бірақ одан жеңілдеп кеткен жоқ. Ақша бар – тек оған ешкім қол тигізбей отыр.
Бұл классикалық мағынадағы сақтық емес. Бұл – инвестициялық шешім қабылдаудың үйреншікті логикасы жұмысын тоқтатқан ортаның белгісі.
Әлем моделі тұрақсызданғанда
Бұрын шешім қабылдау кезінде толық емес ақпарат туралы айтқанда, деректердегі олқылықтарды меңзейтінбіз. Қазір мәселе модельдің өз тұрақсыздығында. Капитал құны, мультипликаторлар, өтімділікке қолжетімділік шешім қабылдау циклінен жылдамырақ өзгере бастады. Дисконтталған ақша ағыны пайыздық мөлшерлемелер мен тәуекел сыйақыларындағы аз ғана өзгерістерге тым сезімтал болып қалды. Есептеу нәтижесі мәміленің экономикасынан да қатты құбылады.
Оған қоса геосаясат, жеткізу тізбектерінің қайта құрылуы, технологиялық үзілістер секілді синхронды соққыларды қосыңыз. Парсы шығанағы өңірі жуырда ғана тұрақтылықтың үлгісі саналатын – көпшілік дәл осы себеппен БАӘ мен Сауд Арабиясындағы жылжымайтын мүлікке инвестиция салды. Ормуз бұғазы төңірегіндегі жағдай «қауіпсіз әрі тұрақты» көрінген нәрсенің өзі кез келген сәтте қайта қарауды талап етуі мүмкін екенін көрсетті. Кішігірім оқиғалар пропорционалды емес үлкен әсер береді. Сондықтан өтімділікті жинақтау – дүрбелең емес, сызықтық емес ортаға берілген рационалды жауап.
Жоспарлау көкжиегі бизнес қысқа ойлай бастағандықтан қысқарған жоқ. Бұрын ең нашар жағдайда аздап түзетілетін үш жылдық стратегия қазір жол ортасында ескіріп қалады. Бұл ұзақмерзімді ойлау қажет емес дегенді білдірмейді, керісінше – әлі де қажет. Тек енді стратегияға қайта оралып, оны шынайылықпен жиі салыстыруға тура келеді. Бизнеске бір уақытта екі көкжиек керек: операциялық шешімдер үшін қысқа мерзімді, ал сценарийлер арқылы ұзақмерзімді көкжиек.
Инвестициялық тоқыраудың табиғаты
Бұл жария қателіктен қорқу емес. Бұл – көрінудің асимметриясы: қате инвестиция жасасаң, оны директорлар кеңесі мен акционерлерді қоса алғанда бәрі көреді. Ал жіберіп алған мүмкіндік көзге көрінбейді, оның салдарын өлшеу де қиын. Кері байланыс жүйесі тек бір бағытта жұмыс істейді және бұл өздігінен шешім қабылдауды әрекетсіздікке қарай бұрады.
Саналы күту қай жерде аяқталып, паралич қай жерде басталады? Шекара уақытпен емес, үзілістің ақпараттық құндылығымен анықталады. Егер күту шешім сапасын арттырса – бұл сабыр. Компания талдайды, сигналдар жинайды, сценарийлер дайындайды. Ал егер ол жай ғана «жақсы уақытты» күтіп, жаңа аналитика қоспай, жағдайды түсінуін өзгертпесе – бұл әрекетсіздік. Оның құны жаман инвестициядан кем емес: жоғалған нарық үлесі, жіберіп алған мүмкіндік, бәсекелес алып кеткен команда.
Тәуекел – тек шығын емес. Бұл – ешқандай жауапкершілік алмай, бас тартқан пайдаң да. Тәуекелге тәбеті төмен әрі аналитикасы әлсіз бизнес құбылмалы ортада инвестицияда қателескен компаниядан кем ұтылмайды.
Басқара алмайтын нәрсемен не істеу керек
Қазір геосаясат – бағалауға ең қиын тәуекел көзі. Және онымен ештеңе істей алмайсың: оны басқара алмайсың. Тек сценарийлер құрып, ерте сигналдарды бақылауға болады.
Сондықтан бүгінгі стресс-тест мүлде басқа болуы керек. Базалық сценарий мен екі ауытқу емес, үш-бес нұсқа, тіпті «ақылға қонымсыз» сценарийлер де қажет. Өйткені сызықтық емес ортада ақылға қонымсыз сценарийдің жүзеге асу ықтималдығы консервативті сценариймен бірдей болуы мүмкін. Әрқайсысына нақты іс-қимыл жоспары бекітілуі керек: дәл осы сценарий іске асса, компания не істейді, қандай триггерлер қайта құрылуды бастайды, тоқтау нүктесі қайда.
Бұдан шығатын практикалық салдар қарапайым, бірақ тәртіпті талап етеді:
• Қаржыландыру – транштармен және алдын ала қарастырылған шығу құралдарымен: жоба күткен нәтижеге сай келмесе, салынған қаражаттың бір бөлігін жоғалтып тоқтаған дұрыс.
• Stop-loss – жеңілістің белгісі емес, шешім архитектурасының бастапқыдан енгізілген бөлігі.
• Реактивтілігі жоғары бизнес үшін мониторинг ай сайын емес, апта сайын жүргізілуі тиіс. Қор нарығы мәлімдемеге келесі күні-ақ жауап береді, онымен байланысты секторлар да солай.
Қаншалықты сенімді көрінсе де, бір нарық ертең мүлде басқа болуы мүмкін. Барлық жұмыртқаны бір себетке салу бұрын да жаман идея еді, қазір бұл қателіктің құны әлдеқайда жоғары.
Нағыз құн қайда
Қазіргі ортада бизнеске ішке үңілген жөн: үнемдеу іздеу үшін емес, нақты қай жерде құн қалыптастырып отырғанын түсіну үшін. Команда, технологиялық платформалар, деректер, құн қалыптастыру тізбегі әдемі есептілік емес, тұрақты ақша ағынын қалыптастырады. Self-assessment, яғни өз құн драйверлеріңді түсіну – стратегияның негізі.
Маржасы жоғары болғанымен, стратегия шегінен шығатын жобалар цифрлары тартымды көрінсе де, әрдайым жақсы идея емес. Фокус бағыттар бойынша диверсификациядан маңыздырақ. Мен қатысқан алқалы шешімдерде «біз өзіміздің құн қалыптастыру аймағымыздан шығып барамыз» деген аргумент көбіне тартымды табыстылықтан басым түсетін. Бұл ақшаға қимастықтан емес, өзің мықты емес бизнесте қате шешім қабылдау қаупі тым жоғары болғандықтан.
Бүгін сақтық деп аталатын нәрсе ертең стратегияға айналады
Буфер ретіндегі өтімділік – баланстың әлсіздігі емес, актив. Қор жинаған компания мобильділігін сақтайды: өзгелер шығып жатқан сәтте кіре алады және жағдай нашарламай тұрып шығып үлгереді.
Бас тарту тәртібі: ұзақ «күте тұрайықтың» орнына жылдам «жоқ» деу – бұл да стратегиялық шешім. Шешімдер жылдамырақ қабылдануы керек. Баяу бас тарту жылдам бас тартудан жаман: ол ресурстарды ұстап тұрады, команданы бұғаттайды және белсенділік жоқ жерде оның иллюзиясын жасайды.
Шешім қабылдау циклін қысқарту үшін деректер мен аналитикаға инвестиция салу институционалдық жад қалыптастырып, ситуативті пайымдарға тәуелділікті азайтады. Аналитика қайда бару керегін ғана емес, өткен шешімдердің қаншалықты дұрыс болғанын да көрсетеді. Мұның өзі құнды.
Капитал ешқайда жоғалған жоқ. Тек болжамдылық жоғалды. Стресс-тест жүргізе алатын, капиталды тез қайта бөле алатын және қай сценарийде тоқтау керегін білетіндер ұтады.
Тәуекел-менеджмент техникалық функциядан стратегиялық функцияға айналып келеді. Концентрация лимиттері, stop-loss, сценарийлік ойлау – мұның бәрі енді тек арнайы бөлімшелердің құзыреті емес, бизнестің өзімен сөйлесетін тіліне айналып жатыр. Бәлкім, қазіргі кезеңнің басты өзгерісі де осы.
Kapital.kz іскерлік ақпарат орталығының материалдарымен жұмыс істегенде тек 30% мәтінді ғана пайдалану, міндетті түрде көзге гиперсілтеме қою арқылы рұқсат етіледі. Толық материалды пайдалану үшін редакцияның рұқсатын алу қажет.
Kapital.kz-ті оқыңыз
