Тәуекел – өмір сүру нормасы: CFO-лар хедж-қорлардан нені үйрене алады
EA Global Capital хедж-қорының басқарушысы Әділгерей Намазбаев турбулентті кезеңде әлдеқайда тұрақты құрылым қалыптастыруға мүмкіндік беретін құралдар туралы айтып береді
Қазір бизнес бірнеше тәуекел факторы бір мезетте шегіне жетіп іске қосылуы мүмкін жағдайда өмір сүріп жатыр. Валюталық, пайыздық және нарықтық күйзелістер қатар орын алып, мөлшерлемелердің құбылмалылығы қалыпты құбылысқа айналды, ал геосаясат ақша ағындарына тікелей әсер етеді. Қазақстан мұндай процестерге ерекше сезімтал өңірлердің қатарында.
Бизнес әлі де ескі қаржылық модельдерге сүйеніп келеді. Бірақ болжам жасау мен бюджетті жоспарлаудың классикалық тәсілдері дағдарыс ықтималдығын одан сайын арттыруы мүмкін. Олар қажетті жылдамдықты қамтамасыз етпейді. Жалғыз базалық сценарий болған жағдайда бүкіл құрылым жоспарға байланып қалады, ал сол сәтте оның өзектілігі тез жоғалады.
Бейімделу үшін жағдайға кеңірек қарау қажет. Соның бір жолы – хедж-қорлардың тәжірибесіне назар аудару. Олар үшін тәуекел – табиғи орта. Олар сценарийлер мен ықтималдықтар арқылы ойлайды. Бұл салада тәуекелдерді азайту мен жоспарлау икемділігін арттырудың CFO жұмысына пайдалы тәсілдері әлдеқашан қалыптасқан.
Бақылау иллюзиясы
Классикалық тәсілдердің басты мәселесі – олар дауылға төтеп беретін мықты сал іспетті қауіпті иллюзия қалыптастырады. Шын мәнінде ол бәрін батырып жіберуі мүмкін, өйткені өте формалды тәуекел-менеджмент пен қағаздағы әдемі көрініске негізделген.
Жоспарлау деңгейінде бәрі жақсы көрінеді: валюталық тәуекел есептелген, пайыздық тәуекел шектелген, стресс-сценарий жүргізілген, бюджет бекітілген – жоспар бойынша қозғалып келеміз. Бірақ іс жүзінде әр тармақ оңай бұзылады.
Тәуекелдер әдетте жеке-жеке қарастырылады. Ал шынайы уақытта валюталық, пайыздық және нарықтық тәуекелдер бір мезетте іске қосылып, бірін-бірі күшейтуі мүмкін. Дәл осы жерде жүйелік тәуекел туындайды.
Сондай-ақ классикалық тәсілдер көбіне орташа траектория маңындағы қалыпты ауытқуды негізге алады, ал мұны бастапқы кезеңнің өзінде қауіпті оптимизм деп бағалауға болады. Өйткені шын мәнінде тұрақтылық жағдайдың қаншалықты нашарлауына төтеп бере алумен анықталады. Ал бұл шектер менеджменттің соқыр аймағында қалып қояды. Қазіргі жағдайда CFO-лар болжамның дәлдігіне емес, жүйенің беріктік шегіне жауап береді.
Бәрі стресс-тест жүргізілгендей көрінеді, бірақ іс жүзінде компаниялар өтімділікті оңтайландырумен ғана айналысады. Бюджет бекітілген, бұл шығындарды бақылау иллюзиясын береді. Бірақ айналадағы турбуленттілікке қарамастан, жоспарды қажет уақыттан ұзақ қорғап қалады. Ал бұл бизнестің өміршеңдігіне тікелей әсер етеді.
Бұған қоса жүйенің өзінің әлсіздігі де бар. Оның негізгі себептері – жоғары қаржылық левередж, қаржыландыру көздерінің шоғырлануы, валюталық және пайыздық асимметрия, сондай-ақ жоспардағы опционалдықтың болмауы.
Дағдарысты жұмсартуға мүмкіндік беретін балама – хедж-қорлардың сценарийлік тәсілі.
Негізгі сұрақ: бізді не банкротқа ұшыратуы мүмкін?
Хедж-қорлар жайлы ортаға сүйеніп болжам жасамайды. Олар үнемі ең ашық сұраққа жауап іздейді: біздің бизнесті не құртуы мүмкін? Кез келген жоспарлау өлімге әкелетін тәуекелді шектеуден басталады.
Талдаудың алғашқы кезеңі – ең нашар сценарийді бағалау (downside up). Мұндайда ықтимал ең үлкен шығын да есептеледі. Бұл кейінгі қадамдарды айқындайды: шексіз downside тәуекелі бар позицияларға немесе «бәрі не ештеңе» қағидатына негізделген мөлшерлемелерге жол берілмейді.
Сондықтан хедж-қорлар өтімділікке шығын емес, буфер ретінде қарайды. Мысалы, дәстүрлі түрде CFO-лар қолдағы ақшаны ұстамай, оны мүмкіндігінше тезірек инвестициялауға тырысады. Ал хедж-қорлар дағдарыс кезінде активтерді сатпау үшін қолма-қол резервтер сақтайды. Бұл тәсіл мәжбүрлі шешімдер қабылдамауға мүмкіндік береді.
Хедж-қорлардың құралдары
CFO-лар қолдана алатын хедж-қорлардың тұрақтылық архитектурасы бірнеше қағидаға негізделген. Жаңа құрылымға көшу мынадай болуы мүмкін.
• Бір бюджеттен сценарийлер диапазонына көшу
Хедж-қорларда базалық жоспар бар, бірақ сонымен қатар әрдайым балама сценарийлер де дайын тұрады. Олар теориялық емес, нақты ықтималдықтар мен ауысу триггерлерін түсінуге негізделген. Бұл дауыл ортасында бюрократияға батып, тактиканы нөлден бастап құрмай-ақ, шешімдерді тез түзетуге мүмкіндік береді.
Сценарийлік тәсілдің басты артықшылығы – бастапқы жоспарға байланып қалмау. Егер бірдеңе дұрыс болмаса, қателік тез мойындалып, тактика апат басталмай тұрып өзгертіледі.
• EBITDA-дан Capital at Risk-ке көшу
Назар тек табыстылыққа ғана емес, есептелген максималды шығын мен бизнестің беріктік шегіне де аударылады. Хедж-қорлар жоспарлауды дәл осы бағалаулардан бастайды.
• Формалды стресс-тесттен stress thinking-ке көшу
Мұндай тәсіл құрылымның тұрақтылығын тексеруге және күрделі жағдайда дағдарыс тудыруы мүмкін үзілу нүктелерін іздеуге басымдық береді.
• Өтімділікті оңтайландырудан стратегиялық буферге көшу
Өтімділік актив ретінде қабылданады, компания мәжбүрлі қайта қаржыландыруға тәуелді болмайды және шешім қабылдауға уақыт қоры пайда болады.
• Қайтымсыз шешімдерден опционалдыққа көшу
Жоспар енді шектеуші фактор болмайды. Капиталдық шығындар кезең-кезеңімен бағаланып, инвестициялық бағдарламалар алдын ала икемді форматта әзірленеді. Егер процесті тоқтату қажет болса – бұл трагедия емес, команда жай ғана жаңа сценарийге ауысады.
Негізгі қорытындылар:
• Классикалық болжам жасау мен жоспарлау енді жұмыс істемейді, өйткені олар қауіпті шектеулер қалыптастырып, жүйелік дағдарыстар ықтималдығын елемейді.
• Жаңа жағдайда хедж-қорлардың тәжірибесі пайдалы. Олар стратегияны оқиғалардың орташа даму траекториясына емес, ең күрделі сценарийлер мен бизнестің беріктік шектеріне сүйене отырып құрады. Мұндай көзқараста тұрақты құрылым қалыптастыру мен әлсіз тұстарды анықтау ерекше маңызды.
• Команда әр апта сайын өзіне: «Бизнесті не құртуы мүмкін?» деген сұрақ қоюы керек. Жұмыста базалық және бірнеше қосалқы сценарий болуы қажет, олардың арасында дағдарыс басталмай тұрып ауысуға болады.
Автор: EA Global Capital хедж-қорының басқарушысы Әділгерей Намазбаев
Kapital.kz іскерлік ақпарат орталығының материалдарымен жұмыс істегенде тек 30% мәтінді ғана пайдалану, міндетті түрде көзге гиперсілтеме қою арқылы рұқсат етіледі. Толық материалды пайдалану үшін редакцияның рұқсатын алу қажет.
Kapital.kz-ті оқыңыз
