Қазақстанға неліктен өндірістік экономика жетіспейді?
Зауытты бірнеше жылда салуға болады, ал өнімділікті ондаған жылдар бойы қалыптастыруға тура келеді
Авторы: Руслан Сұлтанов, экономист, «Қазақстанның ФармМедИндустриясы» қауымдастығының президенті. Арнайы economyKZ.org үшін.
Қазақстанның өнеркәсіптік экономикаға айналуға ұмтылып келе жатқанына 30 жылға жуықтады. Осы уақыт ішінде мемлекеттік бағдарламалар қабылданып, даму институттары құрылды, жүздеген жобалар қаржыландырылып, қомақты ресурстар бөлінді. Дегенмен, арада ондаған жылдар өтсе де, ел экономикасы әлі күнге дейін өңдеуден гөрі шикізат өндіруге бейім күйінде қалып отыр. Бұл жайт қазір ешкімді таңғалдырмайды. Мұндағы ең қызықты мәселе басқада: мұншама бағдарламалар, кәсіпорындар мен қолдау шаралары бола тұра, өнеркәсіп неліктен құрылымдық өзгерістердің басты қозғаушы күшіне айнала алмады?
Мәселенің төркіні мақсат айқындау кезеңінен бастау алады. Қазақстанда индустрияландыру деңгейін тым жиі салынған зауыттардың санымен, инвестиция көлемімен және ашылған жұмыс орындарымен ғана өлшеді. Бұл көрсеткіштер шенеуніктер үшін өте ыңғайлы, өйткені нәтижені тез көрсетуге мүмкіндік береді, есептер мен таныстырылымдарда да әдемі көрінеді. Бірақ кәсіпорын салу мен өндірістік экономика құрудың арасы — жер мен көктей.
Зауытты бірнеше жылда тұрғызуға болады. Ал өнімділікті ондаған жылдар бойы қалыптастыруға тура келеді.
Ұзақ уақыт бойы екінші жоспарда қалып келген негізгі мәселе де міне осында. Ел ондаған кәсіпорын аша отырып, нағыз өнеркәсіптік трансформацияға бір қадам да жақындамауы мүмкін. Өндіріс картада жаңа нысан пайда болғанда емес, оның айналасында тұтас экономикалық жүйе қалыптасқанда ғана ұзақ мерзімді өсімнің көзіне айналады. Ол үшін жеткізушілер пайда болып, технологиялар дамуы, құзыреттілік қалыптасып, бәсекелестік туындауы керек. Сонда ғана ел ішінде қалатын қосылған құн еселеп өседі.
Бұл факторлар ескерілмесе, өнеркәсіп тек жекелеген жобалардың жиынтығы ғана болып қалмақ. Олар жұмыс істеп, өнім шығаруы, тіпті жақсы көрсеткіштер көрсетуі мүмкін, бірақ экономиканың құрылымын өзгерте алмайды.
Қазақстанда да негізінен осы жағдай орын алды. Индустрияландыру жылдарында жаңа өндірістер пайда болғанымен, өнеркәсіп ірі өндірістік жүйелерге тән ішкі тереңдікті қалыптастыра алмады. Көптеген секторларда ел әлі де жабдықтардың, технологиялар мен құрамдас бөлшектердің сыртқы жеткізушілеріне тәуелді. Құнның қомақты бөлігі ұлттық экономикадан тыс жерде жасалады. Нәтижесінде өндіріс бар, бірақ ол дербес дамудың өзегіне айнала алмай отыр.
Бір қарағанда, мұның себебі айқын көрінуі мүмкін: Қазақстан — шағын нарық, мүмкіндіктер шектеулі, ірі өндірістік мемлекеттермен бәсекелесу қиын. Бірақ нақты деректер әлдеқайда қызық үрдісті аңғартады. Шектеу тек экономиканың ауқымына ғана байланысты емес, ол өнеркәсіптік даму логикасының қалай түсінілгендігіне тікелей қатысты.
Көп жылдар бойы өнеркәсіптік саясат ең басынан бастап тиімділік идеясының төңірегінде құрылды. Әрбір жоба өзінің өміршеңдігін алдын ала дәлелдеуі керек еді. Тәуекелдерді іске қосылғанға дейін барынша азайтуға тырысты, бәсекеге қабілеттілік те бірден күтілді. Мұндай тәсіл қисынды көрінгенімен, ірі өндірістік экономикалардың тарихы мүлдем басқа заңдылықты көрсетеді.
Мысалы, Қытай ұзақ жылдар бойы өндіріс көлеміне басымдық берді. Өндіріс ішкі сұраныстан жылдам өсті. Тіпті, артық болып көрінетін қуаттылықтар пайда болды. Қателіктер тәжірибе жинақтау процесінің бір бөлігі ретінде қабылданды, ал уақытша тиімсіздік — өндірістік базаны құру үшін төленетін ақталған шығын деп есептелді. Қазақстан бұл кезеңнен аттап өткісі келді. Нәтижесінде, өсім қажетті ауқымды қалыптастырып үлгергенге дейін жиі шектеліп қалып отырды.
Дегенмен, тіпті ауқымның өзі түпкілікті мақсат емес. Өндіріс көлемінің көптігі елді бай қылмайды. Егер солай болса, индустрияландыру міндеті баяғыда-ақ жаңа кәсіпорындарды жай ғана салумен шектелер еді.
Шындық әлдеқайда күрделі. Байлықты зауыттар емес, өнімділік жасайды. Бұл ұғымдардың арасындағы айырмашылық тек бір қарағанда ғана теориялық болып көрінуі мүмкін. Іс жүзінде дәл осы айырмашылық қай елдердің байи түсетінін, ал қайсысының үнемі қуып жетуші рөлінде қала беретінін анықтайды.
Екі кәсіпорын бірдей өнім шығаруы мүмкін. Олардың жұмысшылар саны мен шығаратын өнім көлемі де ұқсас болуы мүмкін. Бірақ бір зауыт құнның қомақты бөлігін ел ішінде жасаса, екіншісі импорттық құрамдас бөлшектерді құрастыру алаңы болып қала береді. Статистикада екеуі де өнеркәсіпке жатады, ал экономика үшін берер нәтижесі мүлдем әртүрлі.
Дәл осы себепті көптеген мемлекеттер ондаған жылдар бойы индустрияландыру мен сыртқы технологияларға тәуелділіктің арасындағы аралық күйде қалып қояды. Өндіріс бар, зауыттар жұмыс істейді, бірақ өнімділік баяу өседі де, қосылған құн шектеулі күйінде қалады.
Қазақстан үшін бұл мәселе мемлекет өнеркәсіптік саясатты күшейтуді жалғастырып жатқан бүгінгі күні ерекше өзекті. Қолдау құралдарының көлемі кеңейіп, мемлекеттің қатысуы артып келеді, қаржыландыру да жедел бөлінуде. Бірақ іргелі сұрақ туындайды: қолдаудың өсуі экономика құрылымының өзгеруіне әкеледі ме? Тәжірибе бұл әрдайым олай бола бермейтінін көрсетіп отыр.
Көптеген жағдайларда мемлекеттік көмек компанияларға тәуекелдерді азайтуға және шығындарды өтеуге мүмкіндік береді. Бұл қысқа мерзімді кезеңде бизнестің тұрақтылығын сақтауға көмектескенімен, компанияларды технологияларды жаңартуға, тиімділікті арттыруға немесе жаңа нарықтар іздеуге мәжбүрлей бермейді. Нәтижесінде экономика бәсекелестікке емес, қолдауға иек артуға бейімделеді.
Осылайша, өзіндік бір парадокс туындайды: мемлекет белсенділік танытады, жүйеде ақша көбейеді, жобалар қаржыландырылады, бірақ экономиканың ішкі логикасы өзгеріссіз қалады. Қолдаудың өсуі өнімділіктің өсуін алмастыра бастайды.
Дәл осы жерде тағы бір мәселе бой көтереді: мемлекет пен бизнес қателіктерге әртүрлі қарайды. Жеке компания сәтсіздікті мойындап, жобаны дереу жауып тастай алады. Ал мемлекеттік құрылымдар бұл жолмен өте сирек жүреді. Саяси міндеттемелер, әкімшілік шешімдер және салынған ресурстарды ақтап алу қалауы сәтсіз жобалардың жеке инвесторға қарағанда әлдеқайда ұзақ уақыт бойы дотация (қолдау) алуына әкеледі.
Шағын экономика үшін мұндай ерекшеліктің зардабы ауыр. Қателіктер жүйенің ауқымында білінбей кетпейді, олар бүкіл экономикаға айқын сезіледі. Әрбір ірі жоба ресурстардың қомақты үлесін алатындықтан, қате шешімнің құны үлкен елдерге қарағанда әлдеқайда жоғары болады.
Қолдаудың тек нарықта қалыптасып үлгерген ірі ойыншылардың айналасына шоғырлануы жағдайды одан сайын күрделендіреді. Мұндай тәсіл белгісіздікті азайтып, нәтижені тезірек көрсетуге мүмкіндік бергенімен, жаңа бағыттардың пайда болуын шектейді. Экономика бұрыннан бар орталықтардың төңірегінде ғана айналып, бәсекелестік әлсірейді, ал жаңа компаниялардың өсу мүмкіндігі азаяды. Нәтижесінде, өзгеріс тудыруы тиіс саясат қолданыстағы ескі құрылымды бекіте түседі.
Осы аяда мәлімделген мақсаттар мен қолданылатын құралдар арасындағы алшақтық ерекше байқалады. Мақсаттар әдетте ауқымды: өнімділікті арттыру, экономиканы әртараптандыру, технологияларды дамыту, бәсекеге қабілеттілікті нығайту. Бірақ құралдар баяғы күйінде қалып отыр: тікелей төлемдер, жеңілдіктер, жекелеген салалар мен компанияларды субсидиялау.
Ішкі қайшылық та осында: құрылымдық өзгерістер бизнестің мінез-құлқын өзгертуді талап етеді, бірақ қолданыстағы құралдардың көбі ағымдағы модельді сол күйінде сақтауға бағытталған.
Түптеп келгенде, Қазақстан индустрияландыру мәселесі «зауыт салу» деңгейінен асатын кезеңге біртіндеп жақындады. Басты міндет — жаңа кәсіпорындарды жай ғана ашу емес. Қолданыстағы өндірістердің ел ішінде қалай көбірек құн жасайтынын түсіну әлдеқайда маңызды. Локализация қаншалықты терең болады? Құзыреттілік қаншалықты жылдам өседі? Технологиялар, білім мен адами капитал қаншалықты тиімді пайдаланылады? Міне, өнеркәсіптік саясаттың болашақтағы табысы іске қосылған нысандардың санымен емес, экономиканың салынған әрбір теңгеден, әрбір еңбек сағатынан және әрбір жаңа білімнен көбірек қосылған құн жасау қабілетімен анықталады.
Парадокс мынада: кәсіпорын салу — өндірістік экономика құруға қарағанда әлдеқайда оңай. Зауытты бірнеше жылда ашуға болады, ал жеткізушілердің, технологиялардың, құзыреттілік пен инновациялардың экожүйесі ондаған жылдар бойы қалыптасады. Дәл осы жүйе елдің жай ғана «құрастыру цехы» болып қала беретінін немесе нағыз өнімділік экономикасына айналатынын айқындайды.
Сол себепті Қазақстан үшін бүгінгі басты сауал 20 жыл бұрынғыдан өзгеше. Әңгіме тағы қанша кәсіпорын салу керектігінде емес, өнеркәсіптік саясаттың «нысандарды тұрғызу» логикасынан «өнімділікті арттыру» логикасына өте алу-алмауында. Өйткені, мемлекеттер зауыттардың санымен байымайды. Олар осы зауыттардың ішінде қаншалықты білім, технология және қосылған құн қалып, біртіндеп жаңа экономикалық өсімнің негізіне айналатындығымен өлшенеді.
Kapital.kz іскерлік ақпарат орталығының материалдарымен жұмыс істегенде тек 30% мәтінді ғана пайдалану, міндетті түрде көзге гиперсілтеме қою арқылы рұқсат етіледі. Толық материалды пайдалану үшін редакцияның рұқсатын алу қажет.
Сізге қызықты болуы мүмкін
Kapital.kz-ті оқыңыз
