Алтын ба, әлде доллар ма – Қазақстанға қандай «қауіпсіздік жастығы» қажет
Сарапшы Орталық Азия елдерінің резервтік стратегияларын салыстырып көрді
Автор: Halyk Finance талдау орталығының сарапшысы Асан Құрманбеков
Орталық Азия елдері соңғы жылдары тек экономиканың қарқынды өсуімен ғана емес, халықаралық резервтерінің ұлғаюымен де ерекшеленіп отыр. Соңғы өзгерістерге қарағанда, Өзбекстан, Қырғызстан және Қазақстан резерв құрылымында алтынға көбірек сүйене бастаса, дамыған экономикалар алтынды негізінен тарихи әрі стратегиялық резервтік актив ретінде ғана пайдаланады. Өзбекстанда резервтердегі алтынның үлесі ең жоғары әрі халықаралық резервтердің ЖІӨ-ге қатынасы да ең жоғары деңгейде. Ал Қазақстан үшін, біздің ойымызша, сыртқы буферлердің көлемі мен құрылымы бойынша анағұрлым теңгерімді стратегия тиімді болар еді.
Былтыр айтарлықтай өскеннен кейін Қазақстанның халықаралық резервтері биыл да кеңеюін жалғастырды. Бұл үрдіс көрші елдерде де байқалады. Мәселен, сәуір айында резервтер көлемі Қазақстанда 67,8 млрд долларды, ал Өзбекстанда 70,9 млрд долларды құрады. Резервтердің өсуінде алтын бағасының қымбаттауы және орталық банктердің сатып алулары негізгі рөл атқарды.
Халықаралық резервтерде валюталық активтер басым болғанымен, алтын орталық банктер үшін стратегиялық актив ретіндегі рөлін күшейтіп келеді. Қазақстан, Өзбекстан және Қырғызстан үшін бұл фактордың қосымша маңызы бар: алтын олар үшін тек резерв құралы емес, сонымен қатар өндірумен, экспорттық түсіммен және өнеркәсіптік базамен байланысты ішкі шикізат ресурсы болып табылады. Сондықтан бұл елдердегі резервтердегі алтынның жоғары үлесі тек қорғаныс саясатын ғана емес, сонымен бірге ресурстық базаға сүйенуді де көрсетеді.
Жекелеген елдерде халықаралық резервтердегі алтынның үлесі айтарлықтай ерекшеленеді. Ең жоғары көрсеткіш Өзбекстанда – 87%. Одан кейін АҚШ пен Германия – 83%, Қырғызстан – 81%, Италия – 80%, Қазақстан – 78%. Болгарияда бұл көрсеткіш 66%, Беларусьте – 52%, Польшада – 29%, ал Қытайда ең төмен деңгей – 9%. Әлемдік орташа көрсеткіш шамамен 20%.
1-сурет. Халықаралық резервтердегі алтынның үлесі, %
Дереккөз: салалық ведомстволар 2026 ж. наурыз-сәуір
АҚШ, Германия және Италия жағдайында алтынның жоғары үлесі тарихи жинақталған қорлармен және әлемдік қаржы жүйесіндегі рөлімен байланысты. Ал Қазақстан, Өзбекстан және Қырғызстанда жағдай өзгеше: мұнда алтын үлесі жергілікті өндіріске және ірі кен орындарының болуына сүйенеді. Мәселен, Қырғызстанда алтын тау-кен секторының негізгі элементі болып, ЖІӨ-ге елеулі үлес қосады.
Бұл Орталық Азия елдері үшін алтынның тек қаржылық актив емес, сонымен бірге шикізаттық маманданудың табиғи жалғасы екенін білдіреді. Дегенмен алтынға жоғары шоғырланудың артықшылықтары да, шектеулері де бар. Бір жағынан, ол дағдарыс пен геосаяси белгісіздік кезеңдерінде сенімді актив ретінде қабылданады. Екінші жағынан, валюталық интервенциялар жүргізу, сыртқы міндеттемелерді өтеу және қысқа мерзімді қысымды реттеу үшін орталық банктерге өтімді валюталық активтер қажет.
ЖІӨ-ге шаққандағы резервтер көлеміне қарасақ, жағдай сәл өзгереді. Бұл көрсеткіш бойынша көшбасшы – Өзбекстан (48%). Одан кейін Қырғызстан – 39%, Польша – 28%, Қазақстан – 22%, Қытай – 19%, Италия – 18%, Беларусь – 16%, Германия – 10%, Болгария – 7%, АҚШ – 5%.
Бұл көрсеткіш сыртқы тұрақтылық тұрғысынан маңызды. Резервтер ЖІӨ-ге неғұрлым жоғары болса, елдің валюта бағамына қысым, сыртқы қаржыландыру шарттарының нашарлауы, импорт қымбаттауы немесе капиталдың кетуі сияқты шоктарды жұмсарту мүмкіндігі соғұрлым жоғары болады.
2-сурет. Халықаралық резервтер, ЖІӨ-ге %
Дереккөз: салалық ведомстволар 2025 ж. ЖІӨ-ге қатынасы
Осы тұрғыдан алғанда, Өзбекстан мен Қырғызстан ең қорғалған елдер ретінде көрінеді: оларда алтын үлесі жоғары әрі резервтердің ЖІӨ-ге қатынасы да айтарлықтай. Қазақстан бұл тұрғыда аралық позицияда. Алтын үлесі – 78%, бірақ резервтердің ЖІӨ-ге қатынасы – 22%, бұл Өзбекстан мен Қырғызстаннан төмен. Дегенмен Қазақстанда Ұлттық қорда жинақталған валюталық активтер бар, оның көлемі 64,8 млрд долларды құрайды. Бұл ЖІӨ-ге қосымша 21% береді, нәтижесінде жалпы резервтік буфер Қырғызстан мен Өзбекстан арасындағы орташа деңгейге жақындайды. Бұл Қазақстан үшін әсіресе маңызды, себебі экономика мен бюджет мұнайға тәуелді, ал теңге бағамы сыртқы факторларға сезімтал.
Тағы бір маңызды фактор – алтын ұсынысының шектеулілігі. Әлемдік өндіріс баға өсуіне икемсіз: жаңа кен орындарын игеру ұзақ уақыт пен үлкен инвестицияны қажет етеді. World Gold Council деректеріне сәйкес, жаңа өндірілген алтын сұраныстың елеулі бөлігін жабады, бірақ ұсыныстың жылдық өсімі шамамен 1% деңгейінде ғана.
Осы жағдайда резервтерде алтын үлесін біртіндеп арттыру қисынды стратегия болуы мүмкін, әсіресе өз өндірісі бар елдер үшін. Алайда алтынның шамадан тыс үлесі валюталық өтімділікті азайтады.
Қазақстанға келсек, резерв құрылымын Өзбекстандағыдай 87%-ға дейін жеткізу міндетті түрде тиімді емес. Себебі Қазақстанның мұнайға тәуелділігі жоғары, сондықтан сыртқы шоктарды жұмсарту үшін валюталық өтімділікке көбірек қажеттілік бар. Осы тұрғыдан алғанда, ең оңтайлы модель – алтынның үлесі шамамен 70-80%, ал 20-30% жоғары өтімді валюталық активтерде сақталуы.
Қорытындылай келе, Өзбекстан мен Қырғызстан жаһандық масштабта «алтынға ең көп сүйенетін» экономикалар болып көрінеді: резервтердегі алтын үлесі мен ЖІӨ-ге шаққандағы көлемі жоғары. Бұл олардың сыртқы буферін күшейтеді, бірақ алтын бағасына тәуелділікті де арттырады.
Халықаралық Валюта Қорының (ХВҚ) бағалауынша, резервтер төлем балансының дағдарысын азайтады, қаржылық тұрақтылықты қолдайды және саясатқа кеңістік береді, бірақ олардың альтернативтік құны да бар. Сондықтан резервтердің жеткіліктілігі экономиканың құрылымына, сыртқы тәуекелдерге және макроэкономикалық саясат сапасына байланысты бағалануы тиіс.
Қазақстан үшін ең тиімді жол – теңгерімді стратегия: алтын үлесін біртіндеп арттыра отырып, валюталық өтімділікті жеткілікті деңгейде сақтау.
Kapital.kz іскерлік ақпарат орталығының материалдарымен жұмыс істегенде тек 30% мәтінді ғана пайдалану, міндетті түрде көзге гиперсілтеме қою арқылы рұқсат етіледі. Толық материалды пайдалану үшін редакцияның рұқсатын алу қажет.
Kapital.kz-ті оқыңыз
