• Басты бет
• Экономика
• Тұтынушылық несиелеумен қатар азық-түлікке жатпайтын тауарлар сатылымы да төмендеп жатыр

Тұтынушылық несиелеумен қатар азық-түлікке жатпайтын тауарлар сатылымы да төмендеп жатыр

Қазақстандықтардың шығыны негізінен базалық азық-түлікке кетуде

Автор: Halyk Finance талдау орталығының бас сарапшысы Салтанат Игенбекова

Ішкі сауда секторы экономиканың дамуын көрсететін маңызды индикаторлардың бірі саналады, оның үлесіне ЖІӨ-нің шамамен 19%-ы тиесілі. Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2026 жылдың қаңтар-сәуір айларында ішкі сауда 5,1%-ға өсті (+2025 жылдың төрт айында 7,0%). Жылдық динамиканың баяулауы бөлшек саудада да (+3,4%), көтерме сауда сегментінде де (+5,9%) тіркелді. Бірінші тоқсандағы баяу көрсеткіштерден кейін (+4,8%) сәуір айында белсенділіктің қалпына келе бастағаны байқалды.

Саланың дамуына негізгі әсер ететін фактор – көтерме сауда. Оның қазіргі көрсеткіштері қатаң монетарлық жағдайлардың, мұнай өндіру мен экспорт көлемінің төмендеуінің, сондай-ақ салықтық өзгерістердің жиынтық ықпалымен қалыптасып отыр. Ал бөлшек сауда динамикасына халықтың нақты табысының төмендеуі, тұтынушылық несиелеудің баяулауы және сақталып отырған инфляциялық қысым кері әсерін тигізуде. Жалпы сектор динамикасы өткен жылғы жоғары базамен салыстырғанда төмендеп, жиынтық сұраныстың баяулағанын көрсетеді.

Ішкі сауда секторы экономикалық белсенділіктің негізгі индикаторларының бірі болып қала береді: бұл сектор ЖІӨ-нің шамамен 19%-ын, жұмыспен қамтылған халықтың 17%-ын және жұмыс істеп тұрған заңды тұлғалардың 27%-ын құрайды. 2026 жылдың қаңтар–сәуір айларында ішкі сауданың өсім қарқыны бірінші тоқсан қорытындысындағы 4,8%-бен салыстырғанда 5,1%-ға дейін жеделдеді. Бірінші тоқсанмен салыстырғанда көтерме және бөлшек сегменттерде де оң өзгеріс байқалды. Дегенмен саланың қазіргі көрсеткіштері өткен жылдың сәйкес кезеңіндегі нәтижелерден төмен (+2025 жылдың төрт айында 7,0%).

1-сурет. Сауда динамикасы, жылдық %

Дереккөз: ҰСБ

Көтерме сауда өткен жылмен салыстырғанда анағұрлым баяу белсенділік көрсетуде – өсім 5,9%-ды құрады, ал 2025 жылдың төрт айында бұл көрсеткіш 7,4% болған. Сала құрылымындағы көтерме сегменттің үлесі 67,3%-ды құрайды және ол сауданың жалпы динамикасына негізгі әсер етуші фактор болып қала береді. Көтерме тауар айналымының құрылымында азық-түлікке жатпайтын тауарлар мен өндірістік-техникалық өнімдер басым (80%), бұл көтерме сегменттің іскерлік белсенділікпен тығыз байланысын растайды. Көтерме сауда динамикасының баяулауына жыл басында мұнай өндіру мен экспорт көлемінің едәуір төмендеуі әсер етті.

Бөлшек саудада 2026 жылдың бірінші тоқсанымен салыстырғанда белсенділік қалпына келгенімен, жылдық динамика баяулады. Мәселен, биылғы бірінші тоқсанда сектор өсімі 2,8% болды. Өткен жылдардағы көрсеткіштерді ескерсек (+2024 жылдың төрт айында 5,2%; +2025 жылдың төрт айында 6,1%), қазіргі динамика (+3,4%) тұтынушылық сұраныстың салқындағанын көрсетеді. Бөлшек сауда динамикасына реттеуші шаралар нәтижесіндегі тұтынушылық несиелеудің баяулауы, жоғары инфляция, халықтың нақты табысының төмендеуі (2026 жылдың І тоқсанында нақты жалақы 2,3%-ға қысқарды) және салық жүктемесі айтарлықтай әсер етуде.

Бөлшек сегменттегі негізгі өткізу арнасы – сауда кәсіпорындары (сату көлемінің 71%-ы), олар 1%-дық өсім көрсетті. Жеке кәсіпкерлік секторында іскерлік белсенділік қалпына келіп, айналым өсімі 2026 жылдың І тоқсанындағы 1,6%-бен салыстырғанда 4,6%-ға дейін жеделдеді.

Бөлшек сауда құрылымында бірінші тоқсанда байқалған базалық санаттар пайдасына тұтыну құрылымының ауысу үрдісі жалғасуда: азық-түлік секторындағы өсім қарқыны (+10,5%) азық-түлікке жатпайтын тауарлар сегментінен (+0,6%) айтарлықтай жоғары болды. Бөлшек айналымның 68,9%-ын құрайтын азық-түлікке жатпайтын сегменттің баяу өсімі тұтынушылар шығынының азық-түлік тауарларына шоғырланып отырғанын көрсетеді.

Дәстүрлі түрде бөлшек несиелеуге тәуелді азық-түлікке жатпайтын сектордағы (тұрмыстық техника және т.б.) сатылымдардың баяулауы реттеушінің тұтынушылық несиелеу саласындағы пруденциялық шараларының салқындатушы әсерін растайды.

Осылайша, 2026 жылдың бірінші тоқсанында сауда секторы оң өсім аймағында қалғанымен, жылдық динамика баяулап, өсім көздері тарылып келеді. Біздің ойымызша, бұл экономикадағы тұтынушылық және инвестициялық белсенділіктің салқындау кезеңіне өтуімен байланысты.

Kapital.kz іскерлік ақпарат орталығының материалдарымен жұмыс істегенде тек 30% мәтінді ғана пайдалану, міндетті түрде көзге гиперсілтеме қою арқылы рұқсат етіледі. Толық материалды пайдалану үшін редакцияның рұқсатын алу қажет.

Kapital.kz-ті оқыңыз