Генри Фордтың гаражынан әлемдік көлік алпауытына дейін

Генри Фордтың шағын гаражынан басталып, бүгінгі күнгі жаһандық автоөндірушіге дейінгі Ford Motor Company жолы – төңкерістер, қайшылықтар, әлемдік амбициялар мен техникалық серпілістерге толы. Бүгінде компания электрлендіру, цифрландыру және орнықты даму сияқты жаңа трансформацияның табалдырығында тұр. Бірақ бәрі қалай басталғанына оралып көрейік.

Алғашқы квадрицикл, компанияның құрылуы және халықаралық нарықтарды жаулау

1896 жылы жас әрі батыл инженер Генри Форд өзінің алғашқы көлік құралы – квадрициклді (квадроцикл емес) құрастырды: мотоцикл дөңгелектері бар төрт доңғалақты қаңқа және қуаты төрт ат күшіне тең қозғалтқыш*. Квадрициклде руль болмаған – оның орнына румпель қолданылған. Трансмиссияда тек екі алға жүріс болған, ал артқа жүріс мүлдем болмаған.

*Бір ат күші – бір секунд ішінде 75 келі жүктi бір метрге көтеруге жұмсалатын қуат өлшемі.

Үш жылдан кейін, 1899 жылы Генри Форд Детройт автомобиль компаниясын құрған топқа қосылады. Алайда ол бұл компаниядан бір жылдан соң кетіп қалады.

1901 жылы Генри Форд дәуірдің ең үздік жарыс шабандозын жеңіп шығады. Ол қуаты 26 ат күшіне тең Sweepstakes көлігін жасап, қуаты 70 а.к. Bullet автокөлігін тізгіндеген Александр Уинтонды Детройт автожарыс клубының бір мильдік овальді трегінде 10 айналым бойынша артта қалдырды. Бұл жеңіс Фордты автомобиль өндірісін жолға қоюға қайтадан, тағы да қысқа мерзімді талпынысына (Henry Ford Company) жетеледі.

1903 жылы Ford Motor Company құрылады. 12 инвестор және 1000 акциясы бар компания алғашқы Ford Model A сатылған сәтке дейін (1903 жылғы 23 шілде) 28 мың долларлық инвестициясын түгелге дерлік жұмсап үлгерді. Алайда небары екі айдан соң, 1903 жылғы 1 қазанда Ford Motor Company 37 мың доллар пайдаға шығады. Осылайша автомобиль өнеркәсібін түбегейлі өзгерткен жол басталды.

1904 жылы Ford Motor Company of Canada құрылады. Ford-тың алғашқы халықаралық зауыты Онтарио провинциясындағы Уокервиллде (қазіргі Виндзор), Детройттың тура қарсы бетінде салынады. Бұл компания жеке акционерлері бар дербес ұйым болған және тек Канадада ғана емес, сол кездегі Британ империясының бүкіл аумағында Ford көліктерін сатуға арналды.

1907 жылы Ford өзінің қолтаңбалық қаріпі бар сауда маркасын жарыққа шығарды. Логотипті Чайлд Гарольд Уиллс әзірлеген. Ол атасы қолданған трафареттер жиынтығын пайдаланды, олардың стилі Форд пен Уиллс оқушы болған кездегі мектеп каллиграфиясына негізделген. Алайда Ford сопақшасы Модель A 1927 жылы шыққанға дейін көліктерде қолданылмаған.

1908 жылы Ford Парижде алғашқы шетелдік филиалын ашады. Осылайша Ford-тың шетелге шығуы 1908 жылы Франциядан басталып, 1909 жылы Англия мен Аустралияда жалғасты. Кейін Ирландияны (1917), Испанияны (1919) және Италияны (1922) қамтыды. Сол кезеңдегі жылдам кеңею аясында Оңтүстік Америкада, атап айтқанда Аргентинада (1913), Бразилияда (1919) және Чилиде (1924) де ашылды.

Дегенмен XX ғасыр басындағы компания тарихындағы негізгі оқиғаларға қайта оралайық.

Өндірістік төңкеріс, «баршаға арналған автомобиль» және америкалық орта таптың қалыптасуы

1908 жылы Ford қарапайым, қолжетімді әрі берік Model T автомобилін таныстырады. Ford бұл модельдің өндірісін 1927 жылдың мамырына дейін жалғастырып, 15 миллион дана Model T сатады. Бұл оны тарихтағы ең көп сатылған көліктердің біріне, ал атағы жағынан ең танымалдарының қатарына қосты.

1908 жылы АҚШ-та небәрі 18 мың миль асфальтталған жол бар болатын. Жолсыз жерлермен жүру үшін Ford маңызды бөлшектерді жасауға жеңіл әрі мықты ванадийлі болатты пайдаланды. Ол кезде автокөліктердің басым бөлігі қолжетімді көлік құралы емес, байлар үшін жасалған сәнді дүние болатын. Бұқара нарыққа шығу үшін Ford-тың көлігі тек арзан ғана емес, сонымен қатар сенімді және күтімі жеңіл болуы тиіс еді. Көпшіліктің қуанышына орай, ол дәл сондай болып шықты.

1913 жылы Ford кіріктірілген жылжымалы конвейер желісін автомобиль өндірісіне енгізеді. Инновация Model T шассиін жинау уақытын 12,5 сағаттан 1,5 сағатқа дейін қысқартты. Жылдамдықтың артуы Model T-нің бағасын одан әрі төмендетуге мүмкіндік берді.

Осыдан соң келер жылы Ford әйгілі «бес долларлық жұмыс күн» жүйесін енгізеді. 1914 жылы бес доллар фабрика жұмысшыларының сол кездегі орташа жалақысынан екі есе көп болатын. Сонымен қатар Форд жұмыс күнін тоғыз сағаттан сегіз сағатқа қысқартты. «Бес долларлық жұмыс күн» жарияланғаннан кейінгі күні жұмысқа орналасу жөніндегі кеңсе алдында 10 мыңдай адам кезекке тұрған. Жоғары еңбекақы конвейердегі ауыр әрі адамды қажытатын жұмыс салдарынан туындаған кадр тұрақсыздығын едәуір азайтты.

Жалақының өсуі көптеген жұмысшыға өздері құрастыратын көліктерді сатып алуға мүмкіндік берді, ал сегіз сағаттық жұмыс күні компанияға екі ауысымның орнына үш ауысыммен жұмыс істеуге жол ашты. Жалақының өсуі, бос уақыттың көбеюі және автомобиль иеленудің арқасында мобильділік – америкалық орта таптың қалыптасуындағы шешуші факторлардың бірі болды.

1917 жылы Ford Мичиган штатындағы Дирборн қаласында Ривер-Руж кешенінің құрылысын бастайды. Келесі онжылдықта бұл кешен әлемдегі ең ірі толық циклді автозауытқа айналады. Тарих бойы автономды Ривер-Руж кешені болат құю зауыттары, шина зауыты, шыны зауыты, электр станциясы және көмір, темір рудасы, резеңке мен ағаш қабылдау пункттері секілді автомобиль өндірісіне қажет барлық нысандарды қамтыды. 1930-жылдары мұнда 100 мыңнан астам адам жұмыс істеді. Бүгінде де кешен заманауи өндірістің талаптарына сай дамып келеді.

КСРО-мен байланыс, кәсіподақпен күрес, IPO

1929 жылы Ford КСРО-мен ел аумағында автомобиль өндіру жөнінде келісімшартқа қол қояды. Бұл АҚШ-тың кеңес үкіметін ресми түрде мойындамаған кезеңіндегі ерекше оқиға еді. Еркін нарықты жақтаған Генри Форд коммунистік елдермен ынтымақтастық идеясын белсенді қолдады. Осылайша Төменгі Новгородта автозауыт салуға көмек көрсету туралы келісім жасалды. Жаңа кеңестік автозауыттан шыққан алғашқы ГАЗ-А және ГАЗ-АА көліктері Ford модельдерінің лицензиялық көшірмелері еді.

Дуглас Бринкли өзінің «Дүниеге арналған дөңгелектер» атты кітабында Генри Форд пен Ford Motor Company туралы жаза отырып, автоконцерн иесі капитализмді енгізу коммунизмді әлсіретудің ең жақсы жолы деп сенгенін айтады. Қалай болғанда да, КСРО-да автокөлік өндірісін қалыптастыруға Ford көрсеткен көмек әлемдік оқиғаларға елеулі әсер етті, өйткені дәл сол өндірілген көліктер Кеңес Одағына Екінші дүниежүзілік соғыс (Ұлы Отан соғысы) кезінде Германияны Шығыс майданында жеңуге көмектесті. Бринклидің жазуынша, 1944 жылы Иосиф Сталин АҚШ-тың Сауда палатасына хат жазып, Генри Фордты «әлемдегі ең ұлы өнеркәсіпшілердің бірі» деп атап, оның амандығын тіледі.

Алайда Ford компаниясының жолы әрдайым даңғыл болған жоқ. 1937 жылы «Эстакададағы шайқас» (Battle of the Overpass) деп аталатын оқиға орын алды: Ривер-Руж кешенінің жанында кәсіподақ мүшелері парақшалар таратып жатқан кезде, оларға компанияның қауіпсіздік қызметі шабуыл жасады. Бұл UAW кәсіподағы мен Ford арасындағы ұзаққа созылған келіспеушіліктің жарқын көрінісі болды.

Көп жылдық күрестен кейін Ford 1941 жылы UAW-CIO кәсіподағымен жұмысшыларға жоғары жалақы, әлеуметтік кепілдіктер және еңбек жағдайларын беретін алғашқы келісімшартқа қол қояды.

Соғыстан кейін компания түрлі қиындықтар мен табыстарды бастан кешірді. Айта кетерлігі, 1903 жылы Генри Форд және басқа инвесторлар құрған компания 1919 жылы қайта құрылып, Форд, оның әйелі Клара және ұлы Эдсел оны толықтай иеленді. Олар, олардың мұрагерлері және 1936 жылы құрылған Форд қоры компанияның жалғыз акционерлері болды. Тек 1956 жылғы қаңтарда алғашқы рет көпшілікке акциялар (IPO) ұсынылды. Дегенмен бақылау пакеті Фордтар әулетінде қала берді.

XX ғасыр соңына қарай бәсекелестік күрт күшейіп, жапон және еуропалық автоөндірушілер нарықты тарылта бастады. Жауап ретінде Ford бұрынғы стратегияларынан бас тартып, бейімделуге ұмтылды.

Жаңа мыңжылдық: дағдарыс, қайта құрылу, электрлендіру

XXI ғасырдың басында қиындықтарға тап болған Ford алдыңғы онжылдықта сатып алған активтерінің көбінен құтыла бастады. 2005 жылы компания Hertz-ті, ал 2007 жылы Aston Martin-ді сатты.

Ford үшін Ұлы рецессия деген атаумен таныс 2008 жылғы қаржылық дағдарыс сол дәуірдегі шешуші экономикалық кезең болды. Автосатылым және тұтынушылық шығындар күрт құлдырады. 2008 жылы Ford Jaguar мен Land Rover компанияларын Үндістандағы Tata Motors-қа сатады. Сол жылы Mazda-дағы үлесін сатуды бастап, 2015 жылы толықтай одан шығады.

2008 жылдың желтоқсанында АҚШ президенті Джордж Буш елдің автокөлік өнеркәсібін банкроттан құтқаруға бағытталған TARP бағдарламасы аясында 13,4 млрд доллар көлемінде шұғыл несие бөлу туралы мәлімдейді.

Бұл қаражат алдымен GM мен Chrysler компанияларына берілді. Ford-тың жағдайы салыстырмалы түрде жақсырақ болғандықтан, ол бірден мемлекеттік көмекке мұқтаж болмады. GM мен Chrysler-ге қаржы құрылымын қайта түзу міндеттелді.

Ford банкротқа ұшырамай аман қалып, 2009 жылы сатылым мен нарық үлесін арттыра алды. Бұл ішінара ескі көліктерді жаңа, үнемді модельдерге ауыстыруға 4500 долларға дейін субсидия берген «Кәдеге жарату үшін ақша» бағдарламасының арқасы еді.

Компания шығындарын қысқарту, брендтерді күшейту бағытында шаралар қабылдады. 2010 жылы Volvo Geely компаниясына сатылды. Бірнеше айдан соң Mercury брендінің өндірісі тоқтатылды.

2016 жылы Ford Smart Mobility компаниясы құрылып, каршеринг және автономды көліктер жобаларын дамытумен айналыса бастады. 2017 жылы Ford электромобильдер желісін кеңейту туралы хабарлады. 2018 жылы компания Mustang және Ford Focus Active-тен басқа барлық жеңіл автомобильдерін сатылымнан кезең-кезеңімен алып тастайтынын мәлімдеді. Сұраныстың өзгеруіне байланысты Ford пикаптар (ХХ соңы – ХХІ басында F сериясы АҚШ-тағы ең көп сатылған көліктердің бірі болды), кроссоверлер және жол талғамайтын көліктерге назар аударуға шешім қабылдады.

2020-жылдардың басында Ford 2026 жылға дейін электрифлендіру мен зерттеу-әзірлеуге 50 млрд доллардан астам инвестиция салатынын жариялады. Стратегияның негізгі бөлігі – танымал модельдер: Mustang Mach-E, F-150 Lightning, E-Transit, Electric Explorer, Electric Puma, E-Transit Custom және E-Transit Courier негізінде жаңа электромобильдер жасау болып табылады. Сонымен бірге компания 2050 жылға қарай нөлдік көміртекті ізге қол жеткізуді мақсат ететіндігін мәлімдеді.

1903 жылы құрылған сәтінен бастап Ford Motor Company америкалық автоөнеркәсіптің тірегі әрі жаппай өндірістің және технологиялық инновациялардың жол бастаушысы болып келеді. Экономикалық дағдарыстарға, жаһандық бәсекелестікке және технологиялық өзгерістерге қарамастан, Ford үнемі жаңашылдыққа ұмтылып, әлемдік нарықтың өзгермелі талаптарына бейімделіп отыр.