Қазақстанда ерлі-зайыптыларға қатысты банк құпиясы жойылмайды

Қазақстанның Конституциялық соты «Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы» заңның 50-бабының 4-тармағының конституцияға сәйкестігін тексеру туралы өтінішті қарады. Даулы нормаға сәйкес, банк құпиясын құрайтын мәліметтер тек клиенттің өзіне немесе шот иесінің жазбаша келісімімен үшінші тұлғаларға, не заңда көзделген өзге негіздер бойынша ғана ашылады. Бұл норма Ата заңға сәйкес келеді, деп хабарлайды Kapital.kz іскерлік ақпарат орталығы Конституциялық сотқа сілтеме жасап.

Өтініштің мәні

Өтініш беруші әйел некені бұзғаннан кейін бұрынғы жұбайының банктердегі шоттарының бар-жоғы және ондағы ақша қозғалысы туралы ақпарат ала алмаған.

Екінші деңгейлі банктер мұндай мәліметтерді беруден бас тартып, оны банк құпиясы деп түсіндірген. Бірінші сатыдағы сот та талапкердің банктерді ақпарат беруге міндеттеу туралы талабын қанағаттандырмаған. Себебі шот иесінің жазбаша келісімі болмаған және үшінші тұлғаға банк құпиясын ашуға заңды негіздер анықталмаған.

Өтініш иесінің пікірінше, мұндай құқықтық реттеу оны ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкіне қатысты құқығын жүзеге асыру мүмкіндігінен айырып, теңсіз жағдайға қояды және заң алдындағы теңдік, меншік құқығын қорғау, отбасыны қорғау қағидаттарына қайшы келеді.

Конституциялық соттың ұстанымы

Конституциялық іс жүргізу нәтижесінде Сот бірқатар құқықтық ұстанымдарды қалыптастырды. Қазақстан Республикасының неке және отбасы туралы заңнамасы ерлі-зайыптылардың құқықтарының теңдігі қағидатына негізделген, оның ішінде олардың мүліктік құқықтары да тең.

Сонымен қатар Конституция әрбір адамға жеке өмірге қол сұқпаушылықты, ана мен баланы, әке мен баланы қорғауды, сондай-ақ жеке салымдар мен жинақтардың құпиялығын қамтамасыз етеді.

Конституциялық сот банк салымдарының құпиясына құқық дербес конституциялық құқық екенін және ол адамның отбасылық мәртебесіне қарамастан барлығына бірдей қолданылатынын атап өтті. Ерлі-зайыптылардың мүліктік құқықтарының теңдігі олардың әрқайсысының жеке құқықсубъектілігін, дербестігін және жеке өмірін қорғау құқығын жоймайды, сондай-ақ Конституция мен заңдарда белгіленген құпиялылық режимдерін жоққа шығармайды.

Заңнамада банк құпиясын қорғау мен ерлі-зайыптылардың мүліктік құқықтарын жүзеге асыру арасындағы теңгерімді қамтамасыз ететін құқықтық тетіктер қарастырылған. Атап айтқанда, соттар қаралып жатқан істер аясында банк құпиясын құрайтын мәліметтерді талап етуге құқылы. Бұл бір жағынан жеке өмірге негізсіз араласуды болдырмауға мүмкіндік берсе, екінші жағынан жеке мүдделер мен конституциялық құқықтарды қорғау арасындағы тепе-теңдікті сақтайды.

Конституциялық соттың қорытындысы

Конституциялық сот «Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы» заңның 50-бабының 4-тармағы Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес келеді деген қорытындыға келді.

Сонымен қатар 2026 жылғы 16 қаңтарда қабылданған «Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы» жаңа заң 19 наурыздан бастап күшіне енеді, онда да осыған ұқсас нормалар (69-бап) бекітілген.

Еске салайық, 2025 жылғы қазанда Қазақстан Ұлттық банкі төрағасының орынбасары Ақылжан Баймағамбетов елде банк құпиясын жою мәселесі қарастырылмайтынын мәлімдеген болатын.