Қазіргі инфляция – қауіп емес, реформаларға итермелейтін сигнал

Қазақстан экономикасы күрделі әрі көпқабатты кезеңнен өтіп жатыр. Азық-түлік бағасының өсуі, екі таңбалы инфляция және жоғары базалық мөлшерлеме – бұл тек уақытша макроэкономикалық қиындықтар емес, сонымен қатар экономиканың ішкі құрылымындағы әлсіз тұстарды айқындап берген сигналдар. Әсіресе агроөнеркәсіп кешеніндегі өнімділіктің төмендігі, импортқа тәуелділік және логистикалық шектеулер баға тұрақсыздығын күшейтіп отыр.

Қазіргі жағдайда инфляцияны тек тежеу жеткіліксіз – оны тудыратын себептерді жою маңызды. Бұл өндірістік базаны күшейту, ішкі нарықты дамыту, кадрлық әлеуетті арттыру және экономиканы әртараптандыру сияқты кешенді міндеттерді алға шығарады. Сонымен қатар жоғары базалық мөлшерлеме қысқа мерзімде ауыр әсер етсе де, макроэкономикалық тұрақтылықты сақтаудың негізгі құралдарының бірі ретінде қарастырылып отыр.

М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университетінің Басқару және бизнес жоғары мектебінің деканы, экономика ғылымының кандидаты, қауымдастырылған профессор Марат Канымбекұлы Сейдахметов қазіргі инфляциялық ахуалдың себептерін, оның экономикаға әсерін және Қазақстан үшін қандай мүмкіндіктер ашатынын жан-жақты талдап берді. Оның пікірінше, бүгінгі инфляция – тек қысым емес, дұрыс экономикалық саясат жүргізілген жағдайда құрылымдық реформаларға серпін беретін маңызды мүмкіндік.

- Бүгінде Қазақстанда, әсіресе азық-түлік секторында инфляция деңгейі жоғары. Ұзақ мерзімді экономикалық даму тұрғысынан қазіргі жағдайды қалай бағалайсыз?

- Қазақстандағы қазіргі инфляциялық ахуалды, әсіресе азық-түлік секторындағы баға өсімін, ұзақ мерзімді экономикалық даму тұрғысынан бағалағанда, оны біржақты негативті құбылыс ретінде ғана қарастыру жеткіліксіз. Бұл – құрылымдық теңгерімсіздіктердің, сыртқы шоктардың және ішкі нарықтың институционалдық әлсіздіктерінің жиынтық көрінісі.

Біріншіден, азық-түлік инфляциясының жоғары болуы агроөнеркәсіп кешенінің жеткілікті деңгейде әртараптандырылмағанын және өнімділік көрсеткіштерінің төмендігін көрсетеді. Қазақстан табиғи ресурстарға бай болғанымен, ауыл шаруашылығында қосылған құн салығының әлсіздігі (сақтау, өңдеу, логистика) бағаның тұрақсыздығына әкеліп отыр. Бұл – ұзақ мерзімді даму үшін стратегиялық қауіп.

Екіншіден, импортқа тәуелділік факторы маңызды рөл атқарады. Көптеген азық-түлік тауарлары бойынша сыртқы нарыққа тәуелділік сақталған, ал валюта бағамының ауытқуы ішкі бағаларға тікелей әсер етеді. Бұл жағдай ұлттық экономиканың сыртқы күйзелістерге осалдығын күшейтеді.

Үшіншіден, инфляцияның әлеуметтік салдары да айқын. Халықтың нақты табысының төмендеуі ішкі сұраныстың әлсіреуіне әкеледі, ал бұл өз кезегінде экономикалық өсімнің сапасына кері әсер етеді. Ұзақ мерзімді перспективада бұл адами капиталдың сапасына да ықпал етуі мүмкін.

Сонымен қатар, қазіргі жағдайды белгілі бір мүмкіндіктер терезесі ретінде де қарастыруға болады. Азық-түлік инфляциясы мемлекетке аграрлық секторды жүйелі реформалау, азық-түлік қауіпсіздігін күшейту және ішкі өндірісті ынталандыру қажеттігін айқын көрсетіп отыр. Егер тиімді саясат жүргізілсе (инфрақұрылымды дамыту, субсидиялау жүйесін жетілдіру, кооперацияны күшейту, цифрландыру), бұл сектор экономиканың драйверіне айналуы ықтимал.

Қорытындылай келе, қазіргі инфляциялық қысым – бұл тек макроэкономикалық тұрақсыздықтың белгісі емес, сонымен бірге құрылымдық реформалар жүргізудің объективті қажеттілігін көрсететін сигнал. Ұзақ мерзімді даму осы сигналдарды қаншалықты дұрыс түсініп, дер кезінде жауап беру қабілетіне байланысты болады.

- Қазіргі инфляцияны тек қиындық қана емес, сонымен қатар экономиканы ынталандыратын фактор, мысалы, экспорттың өсуіне серпін беретін мүмкіндік ретінде қарастыруға бола ма?

- Иә, теориялық тұрғыдан инфляцияны тек жағымсыз құбылыс емес, белгілі бір жағдайларда экономикалық белсенділікті ынталандыратын фактор ретінде қарастыруға болады. Алайда бұл өте шартты және нақты институционалдық орта мен макроэкономикалық саясаттың сапасына тікелей байланысты. Экономист көзқарасымен қарасақ, инфляцияның «ынталандырушы» әсері бірнеше арна арқылы көрінуі мүмкін:

Біріншіден, айырбас бағамы және экспорттық бәсекеге қабілеттілік. Егер инфляция ұлттық валютаның әлсіреуімен қатар жүрсе, онда экспорттаушылар үшін баға тұрғысынан бәсекелік артықшылық пайда болуы мүмкін. Яғни, сыртқы нарықта қазақстандық өнімдер салыстырмалы түрде арзандайды. Бұл әсіресе шикізаттық емес экспортты дамыту үшін белгілі бір мүмкіндік терезесін ашады.

Екіншіден, ішкі өндірісті ынталандыру. Импортталатын тауарлар қымбаттаған кезде, ішкі нарықта отандық өндірушілер үшін бәсеке аздап жеңілдейді. Бұл импортты алмастыру саясатын күшейтіп, жергілікті өндірістің өсуіне түрткі болуы мүмкін. Азық-түлік секторында бұл әсер айқын байқалуы ықтимал.

Үшіншіден, инвестициялық белсенділік. Орташа деңгейдегі инфляция кей жағдайда экономикалық агенттерді «ақшаны ұстап отырмай», инвестициялауға итермелейді. Бұл капитал айналымын жеделдетіп, экономикалық өсімге белгілі бір серпін беруі мүмкін.

Алайда мұнда өте маңызды шектеулер бар. Біріншіден, инфляцияның деңгейі мен тұрақтылығы. Егер инфляция жоғары әрі болжамсыз болса, ол керісінше инвестицияны тежейді, себебі белгісіздік күшейеді. Ұзақ мерзімді жоспарлау қиындайды.

Екіншіден, шығын инфляциясының басымдығы. Қазақстан жағдайында инфляция көбіне өндіріс шығындарының өсуімен байланысты (логистика, импорттық құрамдастар, энергия). Мұндай инфляция экспортты арттырудан гөрі, керісінше, өндірушілердің өзіндік құнын өсіріп, бәсекеге қабілеттілікті әлсіретуі мүмкін.

Үшіншіден, құрылымдық шектеулер. Экспорттың өсуі тек баға факторына емес, өндірістік қуатқа, сапа стандарттарына, логистикаға және нарыққа қолжетімділікке тәуелді. Егер бұл факторлар жеткілікті дамымаған болса, инфляцияның «оң әсері» шектеулі болады.

Қорытындылай келе, инфляцияны белгілі бір жағдайларда экономиканы ынталандыратын фактор ретінде қарастыруға болады, бірақ ол автоматты түрде экспорттың өсуіне алып келмейді. Бұл үшін макроэкономикалық тұрақтылық, тиімді айырбас бағамы саясаты және ең бастысы – экономиканың құрылымдық жаңғыруы қажет. Яғни, инфляция – мүмкіндік емес, тек дұрыс саясат болған жағдайда мүмкіндікке айналуы мүмкін «сигнал».

- Сіздің ойыңызша, қазіргі экономикалық жағдайда қай салалар көбірек ұтып отыр?

- Қазіргі инфляциялық және сыртқы-ішкі теңгерімсіздіктер жағдайында экономиканың барлық салалары бірдей ұтып отыр деу қате. Керісінше, баға динамикасы мен нарық құрылымына қарай кейбір секторлар салыстырмалы түрде артықшылыққа ие болып отыр. талдауымен қарасақ, бүгінгі жағдайда «ұтып жатқан» негізгі салаларды бірнеше топқа бөлуге болады:

Біріншіден, шикізаттық экспортқа бағытталған салалар. Мұнай-газ, металлургия, уран өндірісі сияқты секторлар жоғары әлемдік бағалар мен валюталық түсімдердің арқасында айтарлықтай табыс табуда. Мысалы: Ирандағы әскери қақтығыс Қазақстан экономикасына тікелей емес, бірақ жанама арналар арқылы елеулі әсер ететін фактор.

Иран – әлемдік мұнай нарығындағы маңызды ойыншылардың бірі. Қақтығыс ушығатын болса, жеткізілімдерге қауіп туындап, әлемдік бағалар өседі.

Мұнай бағасы өсуі Қазақстан үшін екіжақты әсер береді:

Позитивті: мұнай экспортынан түсетін табыс артады, бюджет кірістері өседі;

Негативті: ішкі экономикада инфляциялық қысым күшейеді (жанармай, логистика арқылы). Яғни, қысқа мерзімде табыс өседі, бірақ ұзақ мерзімде "қызып кету"қауіпі бар.

Екіншіден, агроөнеркәсіп кешені (ірі және тиімді ойыншылар). Азық-түлік инфляциясы ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасын көтеріп отыр. Әсіресе, астық, майлы дақылдар, ет өнімдерін өндіруші ірі шаруашылықтар ұтып жатыр. Бірақ бұл барлық фермерлерге бірдей қатысты емес: шығындары жоғары, технологиясы әлсіз ұсақ шаруашылықтар керісінше қысым көруде.

Үшіншіден, импортты алмастыруға бағытталған өндірістер. Импорт қымбаттаған сайын, ішкі нарықтағы отандық өндірушілер үшін «терезе» ашылады. Тамақ өнеркәсібі, жеңіл өнеркәсіптің кей сегменттері, құрылыс материалдарын өндіру салалары осы мүмкіндікті пайдалануда. Егер олар сапа мен көлемді қамтамасыз ете алса, нарық үлесін кеңейте алады.

Төртіншіден, сауда және дистрибуция секторы. Бағаның өсуі айналым көлемін (ақшалай) арттырады. Үлкен бөлшек сауда желілері мен көтерме сауда құрылымдары белгілі бір маржаны сақтай отырып, инфляциядан ұта алады. Әсіресе нарықта шоғырлану жоғары болса, олардың баға белгілеу мүмкіндігі кеңейеді.

Бесіншіден, қаржы секторының жекелеген сегменттері. Жоғары пайыздық мөлшерлемелер жағдайында банктердің пайыздық маржасы кеңеюі мүмкін. Сонымен қатар инфляция активтерді «қайта бағалауға» мүмкіндік береді. Бірақ бұл да тәуекелсіз емес – несие сапасының нашарлау қаупі қатар жүреді.

Сонымен бірге, ұтылып жатқан салаларды да атап өткен жөн: өңдеуші өнеркәсіптің күрделі технологиялық сегменттері, импортқа тәуелді өндірістер, шағын және орта бизнес, сондай-ақ халыққа қызмет көрсету саласының бір бөлігі (нақты табыстың төмендеуіне байланысты). 

- Қазақстанда базалық мөлшерлеме қазір 18% деңгейінде. Бұл қаншалықты негізделген шара және ол макроэкономикалық тұрақтылықты сақтауда қандай рөл атқарады?

- Қазақстанда базалық мөлшерлеменің 18% деңгейінде болуы – әдетте қатаң ақша-кредит саясатының белгісі және ол белгілі бір макроэкономикалық жағдайларда негізделген шара болып саналады.

Қазақстанда базалық мөлшерлеменің ағымдағы жағдайда жоғары болуының негізгі себебі - инфляцияны тежеу. Егер елде баға тез өссе, инфляция жоғары деңгейде болса, Қазақстан Ұлттық Банкі пайыздық мөлшерлемені көтереді. Бұл несие алуды қымбаттатады, тұтыну мен инвестицияны баяулатады, ақша массасының өсуін тежейді. Соның нәтижесінде баға өсімі біртіндеп төмендеуі тиіс.

Бұл қаншалықты негізделген?

Әрине базалық мөлшерлеменің 18% - өте жоғары деңгей. Бірақ қазір елімізде инфляцияның екі таңбалы (10%-дан жоғары) деңгейде болуы, сыртқы экономикалық тәуекелдер жоғары болып отырғандығы (мысалы, шикізат бағасының құбылуы) нәтижесінде Ұлттық Банк базалық мөлшерлемені жоғары деңгейде ұстауға мәжбүр болып отыр.

Жоғары базалық мөлшерлеме бірнеше маңызды функцияларды атқарады:

1. Инфляциялық күтулерді бақылау. Халық пен бизнес бағаның шексіз өсе бермейтініне сенеді. Бұл өте маңызды психологиялық фактор.

2. Валюта тұрақтылығы. Жоғары пайыздық мөлшерлеме теңгедегі активтерді тартымды етеді, капиталдың сыртқа кетуін азайтады, айырбас бағамын қолдайды.

3. Қаржы жүйесінің тұрақтылығы. Артық тәуекелмен несие беруді тежейді, «көпіршік» пайда болу қаупін азайтады.

Сонымен қатар базалық мөлшерлеме деңгейінің жоғары болуының кері әсерлері де бар. Атап айтсақ бизнес үшін несие қымбаттайды, инвестиция азаяды, экономикалық өсім баяулауы мүмкін, халықтың қарыз алу мүмкіндігі төмендейді. Яғни бұл қысқа мерзімде ауыр, бірақ ұзақ мерзімде тұрақтылық үшін маңызды құрал.

Елімізде базалық мөлшерлемені 18%-ға дейін көтеру бұл қалыпты жағдай емес, бірақ дағдарысқа жақын немесе жоғары инфляциялық кезеңде негізделген. Негізгі мақсаты – макроэкономикалық тұрақтылық пен баға тұрақтылығын сақтау. Экономиканы «салқындату» арқылы ұзақ мерзімді тұрақтылыққа жол ашады.

- Кейбір сарапшылар мөлшерлемені 15-16%-ға дейін төмендетуді ұсынады. Басқа елдердің, мысалы Түркияның тәжірибесін ескере отырып, мұндай қадамдар экономика үшін қаншалықты тәуекелді болуы мүмкін?

- Қазақстанда базалық мөлшерлемені 15-16%-ға дейін түсіру идеясы - логикалық көрінуі мүмкін (инфляция баяулап жатыр), бірақ ол уақытынан бұрын жасалса, айтарлықтай тәуекелдерге әкелуі мүмкін. Мұны түсіну үшін қазіргі жағдайды және Түркия тәжірибесін салыстырып қарау маңызды.

Елімізде ресми статистикалық мәліметтерге сәйкес 2026 жылдың наурыз айында инфляция 11%-ды құраған. Базалық мөлшерлеме 18%. Инфляциялық күтулер әлі де жоғары (~10-13%). Яғни нақты (real) мөлшерлеме  +6-7% - бұл инфляцияны басуға жеткілікті «қауіпсіз буфер».

Сондықтан да ҚР Ұлттық Банкінің ұстанымы:

«әзірге жұмсартуға орын жоқ»;

тек инфляция тұрақты түрде төмендесе ғана төмендету қаралады.

Себебі мөлшерлемені ерте төмендетудің негізгі тәуекелдері бар, атап айтсақ:

Бірінші - инфляцияның қайта үдеуі. Егер мөлшерлеме 18%-дан 15%-ға түссе:

ақша арзандайды;

сұраныс қайта өседі;

баға қайта «жанданады».

Бүгінгі таңда Қазақстанда инфляция әлі де екі таңбалы, бұл өте сезімтал кезең.

Түркия соңғы жылдары классикалық емес саясат жүргізді, яғни инфляция жоғары болған кезде де мөлшерлемені төмендетті. Нәтижесінде инфляция 60-80% деңгейіне дейін жетті, ұлттық валюта (лира) қатты құнсызданды, сенім дағдарысы пайда болды.

Бұл инфляция жоғары кезде мөлшерлемені төмендету жағдайды нашарлатуы мүмкін екендігін көрсетіп отыр. Сондықтанда ағымдағы жағдадйда Түркия тәжірибесін елімізде қолданудың қажеттілігі жоқ. 

Теориялық тұрғыда базалық мөлшерлемені төмендету қауіпсіз болады, егер:

• инфляция тұрақты түрде 8–9%-дан төмен түссе;

• инфляциялық күтулер айқын төмендесе;

• айлық инфляция баяуласа;

• фискалдық саясат (бюджет) тұрақты болса.

- Мемлекет басшысы елге сұранысқа ие салаларға, әсіресе экономика, технология және білім беру бағыттарына білікті шетелдік мамандарды тарту бағдарламасын жедел әзірлеуді тапсырды. Неліктен бұл мәселе дәл қазір алдыңғы қатарға шығып отыр?

- Бұл бастаманың дәл қазір алдыңғы қатарға шығуы – кездейсоқ емес, ол Қазақстан экономикасының жаңа кезеңге өту қажеттілігімен тікелей байланысты. Мұның негізі себептері бар, атап айтсақ:

Экономиканы әртараптандыру қажеттілігі. Қазақстан ұзақ уақыт бойы шикізатқа (мұнай, металл) тәуелді болып келді. Бірақ қазіргі жағдайда шикізат бағасы құбылмалы, ұзақ мерзімді өсім шектелген. Сондықтан елге IT, инженерия, білім беру сияқты жоғары қосылған құнды салаларды дамыту қажет. Бұл - экономиканы әртараптандыру процесі. Ал мұндай салаларда жергілікті білікті кадрлар жеткіліксіз.

 Қазақстанда білікті кадр тапшылығы әсіресе IT саласында мамандар жетіспейді, жоғары деңгейлі инженерлер аз, ғылыми кадрлар саны шектеулі.

Әрине бұл тек біздің елімізде ғана емес, жаһандық проблема, бірақ дамушы елдерде күштірек байқалады.

Осы жерде білікті шетелдік мамандар тарту жаңа білім әкеледі, жергілікті кадрларды үйретеді және стандарттарды көтереді.

Бүгінгі таңда әлемде технологиялық трансформация қарқыны жасанды интеллект, цифрландыру, автоматтандыру қарқынды дамып жатыр. Бұл - төртінші өнеркәсіптік революция. Қазақстан бұл толқыннан қалып қоймауы үшін тәжірибелі мамандарды тез тарту қажет, «нөлден бастап өсіру» тым ұзақ уақыт алады.

Шетелдік мамандар тек экономика үшін емес, білім беру үшін де маңызды университеттерде оқыту сапасын арттырады, жаңа бағдарламалар енгізеді, халықаралық стандарттарды әкеледі. Бұл ұзақ мерзімде адам капиталын күшейтеді.

Сонымен қатар шетелдік білікті мамандарды тарту бұл инвестиция тарту факторы болып та есептеледі. Көп жағдайда инвесторлар тек нарыққа емес, кадр сапасына да қарайды. Егер елде мықты инженерлер, тәжірибелі менеджерлер болса, онда инвестиция тарту жеңілдейді.

Елімізге дәл қазір білікті шетелдік мамандарды тарту бағдарламасын жедел әзірлеуді тапсыруы инфляция мен жоғары базалық мөлшерлеме, ішкі өсім баяулап жатыр. Сондықтанда жаңа өсу драйверлері қажет.

Қорыта айтатын болсақ, шетелдік мамандарды тарту – жай кадр мәселесі емес, бұл экономиканы жаңарту, технологиялық секіріс жасау, жаһандық бәсекеге бейімделу құралы. Ең бастысы – бұл уақытша науқан емес, егер дұрыс басқарылса жергілікті кадрларды дамытатын мультипликатив әсер береді.