ЭКСЖ жобасы Қазақстан өндірісін қалай дамытады?
Сарапшы қазақстандық тауар өндірушілерге қойылатын талаптар мен қолдау тетіктері туралы айтты
Қазақстанда 2025-2029 жылдарға арналған «Энергетикалық және коммуналдық секторларды жаңғырту» ұлттық жобасын іске асыру барысында отандық тауар өндірушілердің өнімдерін пайдалануға басымдық берілген. Ал отандық тауар өндірушілердің талаптарға сай болуын Ұлттық жобаның техникалық операторы болып бекітілген «ТКШ ҚазОрталығы» АҚ бақылайды. Қазір ауқымды жобаны іске асыруға қатысатын отандық тауар өндірушілерге қандай талап қойылып отыр? «Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығын жаңғырту мен дамытудың қазақстандық орталығы» АҚ сарапшысы Бақытжан Сәлімов осы және өзге де сұрақтарға жауап берді.
– Бақытжан Нұржанұлы, Ұлттық жобасны іске асыру үшін жоғары технологиялық құрал-жабдықтар ауадай қажет. Бұл ретте, отандық өндірушілердің тауарларына қандай талап қойылады?
– Ұлттық жобаны іске асыру шеңберінде отандық тауар өндірушілердің өнімдеріне қойылатын талаптар тек техникалық стандарттармен шектелмей, одан кеңірек қарастырылады. Негізгі міндет – инженерлік инфрақұрылымның сапасын, қауіпсіз болуын қамтамасыз ету, тозу мен апат деңгейін төмендету, импортқа тәуелділікті кезең-кезеңімен азайту.
Өнімдер мен өндірушілерге қойылатын негізгі талаптар бар. Ол ең алдымен ОТӨ тізіліміне тіркелу: барлық өнім Қазақстандық тауар өндірушілер (ҚТӨ) тізіліміне енгізілуі тиіс. Тауардың Қазақстанда өндірілгенін растау: тұлға ҚР аумағында тауардың соңғы елеулі өңдеуін жүзеге асыруы және ел ішіндегі құндылықтың жоғары көрсеткішін (ел ішіндегі құндылық үлесі-ЕҚҮ) қамтамасыз етуі тиіс. Одан соң салалық сараптама: тауар өндірістік және технологиялық операцияларды растау мақсатында салалық комиссия тарапынан бағаланады (қажет болған жағдайда көшпелі инспекция жүргізіледі). Тағы бір талап - ЭКСЖ платформасын пайдалану: барлық мәмілелер, жобалар мен жеткізушілерді (өнім берушілерді) іріктеу тек Кешенді сараптама порталымен интеграцияланған мамандандырылған электрондық платформа арқылы жүзеге асырылады.
Жүргізілген мониторинг бойынша жобалар жалпы алғанда нормативтік және техникалық талаптарға сай орындалып жатыр, дегенмен, қазақстандық өнімнің үлесін әлі де арттыруға болады.
– Бүгінгі таңда республика бойынша ҚТӨТ-не қанша тауар өндіруші тіркеліп, Ұлттық жобаны іске асыруға қатысып жатыр?
– Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің деректеріне сәйкес, Қазақстандық тауар өндірушілердің мемлекеттік тізіліміне отандық тауар өндіруші мәртебесін және белгіленген талаптарға сәйкестігін растаған мыңдаған өндіруші енгізілген.
Ұлттық жобаны іске асыруға дайындық шеңберінде энергетикалық және коммуналдық секторлардың қажеттіліктеріне талдау жүргізілді. Нәтижесінде жылумен жабдықтау, электрмен жабдықтау, сумен жабдықтау және су бұру объектілерін жаңғырту кезінде сұранысқа ие 187 отандық кәсіпорынның тізбесі қалыптастырылды.
Қазіргі кезде құбыр арматурасын, кабель-өткізгіш өнімдерін, темірбетон конструкцияларын, есепке алу аспаптарын және коммуналдық инфрақұрылымға арналған өзге де жабдықтарды өндіретін кәсіпорындардың Ұлттық жобаға қатысу әлеуеті жоғары.
– Айтыңызшы, отандық өндірушілердің жобаны іске асыру кезінде сұранысты толық қамтамасыз етуге өндірістік қуаты, мүмкіндігі жете ме?
– Мойындау керек, қазіргі уақытта қазақстандық өндірушілер ЭКСЖ ұлттық жобасының барлық қажеттіліктерін толық қамтамасыз ете алмайды. Себебі, күрделі және жоғары технологиялық өнімдерді шығаратын заманауи қондырғылар мен дайын технологиялар тапшы. Жаңа өндіріс желілерін ашу үшін өте үлкен көлемде инвестиция қажет. Кейбір тауарларды шығару үшін жаңа зауыт салғаннан көрі, оны шетелден дайын күйінде сатып алған әлдеқайда арзан әрі тиімді болып тұр. Ал кей жағдайда зауыттардың тауарды көп көлемде шығаруға шамасы жетпейді. Оған қоса, өнімдер заманауи сапа мен қауіпсіздік стандарттарына сай толық сынақтан (зертханалық тексерістерден) жиі өтпейді. Ал бүгінде жалпы құны 1 014 млрд теңгені болатын 337 тауарлық позицияны жергілікті өндіріп, қазақстандық тауар өндірушілердің өндірісіне енгізу қажет.
– Тауар тапшылығы мәселесін қалай шешуге болады?
– Жергіліктендіруге арналған басым тауар позицияларының тізбесі – инвесторлар мен қазіргі жұмыс істеп тұрған кәсіпорындар үшін жол картасы болады. Өндірістік кооперацияны дамыту – компаниялар арасында бірлесіп өнім шығару және оны жергіліктендіру бойынша меморандумдар жасалып, техникалық келіссөздер жүргізіліп жатыр. Меніңше, офтейк-келісімшарттар мен ұзақ мерзімді келісімдер – өндірістік қуаттардың жүктелуін қамтамасыз етіп, кәсіпорындарға кеңеюді жоспарлауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар ОТӨ үлесін кезең-кезеңімен арттыру (2026 ж. – 30%, 2027 ж. – 40%, 2028 ж. – 50%, 2029 ж. – 60%) – өндірушілерге бейімделуге және өндіріс көлемін ұлғайтуға уақыт береді.
Техникалық оператордың жүйелі бақылауы – өндірістегі ықтимал қиын тұстарды ерте анықтап, тапсырыстарды өңірлер арасында жедел қайта бөлуге септігін тигізеді. Осылайша, тапшылық мәселелері әкімшілік жолмен емес, жоспарлау мен кооперацияның ашық экожүйесін құру арқылы шешіледі.
– Қазақстанда өнімді тек құрастыру ғана емес, сонымен бірге оның ішкі бөлшектері (шикізат, материалдар, жинақтаушы бөлшектер) қаншалықты жергілікті екені конкурстар мен сатып алулар кезінде қалай бағаланады?
– Ұлттық жоба аясында ОТӨ өнімдеріне қойылатын талаптар тек өнімді құрастыруға ғана емес, сонымен қатар өңдеу тереңдігіне де қойылады. Негізгі мақсат – ел ішінде өндірілетін қосылған құн үлесін біртіндеп арттыру және Қазақстанда толыққанды өндірістік жүйе қалыптастыру.
Бөлшектердің жергіліктендіру деңгейіне қойылатын негізгі талаптар бар. Олар өнімнің Қазақстанда жасалғанын растау үшін оның ең негізгі әрі соңғы маңызды өңдеу кезеңі ел аумағында жасалуы тиіс. Ел ішіндегі қосылған құн (ЕҚҮ) жоғары болуы – дайын өнім құрамындағы шикізат, материалдар және бөлшектердің қандай бөлігі Қазақстанда өндірілгеніне қарай бағаланады. Сонымен қатар өндірістік операцияларды егжей-тегжейлі көрсете отырып, ОТӨ тізілімінде тіркелуі маңызды. Салалық сараптама, соның ішінде нақты өндірістік тізбектерді (шикізат дайындаудан бастап дайын өнімге дейін) тексеру үшін жергілікті жерге барып инспекция жүргізу қажет.
Біз бүгінгі күні шикізат пен бөлшектердің көп бөлігі әлі де шетелден әкелінетінін мойындаймыз. Бұл күрделі технологиялық шешімдер мен арнайы материалдардың болуына байланысты. Сонымен бірге жергілікті өндірісті дамытуға үлкен мүмкіндік бар. Әсіресе негізгі бөлшектерді – бекітпе арматураны, фланецтерді, құйма бөлшектерді, сорғыларды, болат пен түсті металл дайындамаларын, табақты прокатты және т.б. өзімізде өндіруге болады. ЭКСЖ платформасында конкурстар мен сатып алулар жүргізу кезінде ең жоғары ішкі елдік құндылығы бар өнімге басымдық беріледі. Барлық жобаға қатысушылардың келісімшарттарында жергілікті өнім үлесі туралы талаптар міндетті түрде болады. Ал осы талаптардың орындалуын «Самұрық-Қазына Контракт» ЖШС басқаратын арнайы электронды жүйе қадағалайды.
– Импортталған өнімді алып, сыртын қаптап, «Қазақстанда жасалған» деп таңбалайтын «жалған» өндірушілерден қалай қорғануға болады? Әрі нағыз отандық өндірушілерге басымдық беруді қамтамасыз ететін техникалық бақылау механизмі қалай жүзеге асырылады?
– Өнімнің қайдан шыққанын бақылау – ашық жүйе, цифрлық технологиялар және түрлі мекемелердің бірлесіп жұмыс істеуі арқылы жүзеге асады. Бұл бақылау бірнеше деңгейден тұрады және жалған ақпаратты болдырмауға көмектеседі.
Техникалық бақылаудың негізгі бөліктері келесідей:
1. «Самұрық-Қазына Контракт» ЖШС басқаратын электронды сатып алу жүйесі арқылы өнімнің қаншалықты отандық екені толық бақыланады.
2. ҚТӨ реестрімен интеграция – өнім тек тіркелген және оның Қазақстанда өндірілгені ресми түрде расталған жағдайда ғана қатысуға жіберіледі.
3. Техникалық оператор қызметкерлері өндіріс орындарына тұрақты түрде барып тексеру жүргізеді.
4. Өнімнің қайдан шыққанын дәлелдейтін құжаттар (сертификаттар, сынақ нәтижелері) тексеріледі. Сонымен қатар, өнімнің қалай сақталғаны және оның сапасы да бағаланады.
5. Қолданылған технологиялар мен жабдықтар талданады — өнім сапасына сәйкес келмейтін белгілер мен өнімді ауыстырып көрсету жағдайлары анықталады.
Осы шаралардың арқасында Техникалық оператор импорттық өнімді отандық деп көрсету әрекеттерін анықтап, жолын кеседі. Нәтижесінде Қазақстан аумағында толық өндіріс пен өңдеуді жүзеге асыратын нағыз отандық өндірушілерге басымдық беріледі.
– ЭКСЖ жобасы аясында сатып алу конкурстарына отандық кәсіпорындардың қатысуын жеңілдету мақсатында қандай кедергілер жойылды?
– Ұлттық жоба аясында отандық тауар өндірушілер үшін кедергілерді жою және қолайлы жағдай жасау бойынша жүйелі жұмыс жүргізіліп жатыр. Жойылған кедергілер және қолдау шаралары:
1. Сатып алу рәсімдеріне басымдықпен қол жеткізу. ОТӨ өнімін пайдалану талаптары тікелей келісімшарттық міндеттемелерге енгізілген. ЭКСЖ электронды платформасы Қазақстанда жасалғаны расталған қатысушыларды автоматты түрде іріктеп отырады.
2. Жергілікті өндіруді дамыту үшін басым тауарлар тізімін қалыптастыру. Кәсіпорындар мемлекет қай өнімдерге сұраныс беретінін алдын ала біледі және сол өнімдерді өндіруге инвестиция сала алады.
3. Өндірушілер арасында кооперация мен бірлескен жергілікті өндірісті дамыту үшін тікелей техникалық келіссөздер ұйымдастыру. «Атамекен» ҰКП және ірі зауыттармен меморандумдар жасалған.
Бұл мүмкіндіңтің бәрі қазақстандық кәсіпорындарға бір реттік қана тапсырыс емес, ұзақ мерзімді тұрақты жұмыс береді. Осының арқасында зауыттар өз өндірісін кеңейтіп, болашақта өнімдерін шетелге экспорттауға мүмкіндік алады.
– Сұхбатыңызға рақмет!
Kapital.kz іскерлік ақпарат орталығының материалдарымен жұмыс істегенде тек 30% мәтінді ғана пайдалану, міндетті түрде көзге гиперсілтеме қою арқылы рұқсат етіледі. Толық материалды пайдалану үшін редакцияның рұқсатын алу қажет.
Kapital.kz-ті оқыңыз
