Қазақстанда бір доллар ЖІӨ-ге үш есе көп қуаттан келеді
АВТОР

28.08.2015 • 17:19 2470

Қазақстанда бір доллар ЖІӨ-ге үш есе көп қуаттан келеді

IFC корпорациясы жеке инвесторларды ҚР энергетика секторына тартуға мүдделі

Шетелдік инвесторлар Қазақстандағы жаңғырмалы энергия көздері (ЖЭК) нарығына көптеп қызығушылық танытуда. Бұл туралы Инвестициялар және даму министрлігінің өкілдері жария еткені сол еді, Астанада Қазақстандағы және Орталық Азия (ОА) аймағындағы жаңғырмалы энергетика мәселелері бойынша халықаралық үлкен форум өтті. ҚР Энергетика министрлігімен бірге «алаң» ұйымдастырушыларының бірі болып Бүкіләлемдік банктің құрылымдық бөлімшесі - InternationalFinanceCorporation (IFC) немесе Халықаралық қаржы корпорациясы (ХҚК) да қатысты. Конференциядағы басты тақырыптардың бірі еліміздегі жаңғырмалы энергия көздерінің жобаларын алға жылжыту мәселесі болды. ЖЭК-тің стратегиялық әлеуеті мен энергетика саласындағы осы тәріздес инновациялық жобаларды жүзеге асырудың экономикалық нәтижелеріне баға беру қиын-ақ. Оның үстіне, Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев ұлттық экономиканың келешекте жаңғырмалы энергия көздеріне көшуінің негізін қалыптастыруға қатысты үкімет алдына ауқымды міндет қойды. 2050 жылға қарай республиканың бүкіл энергетикалық қуатының кем дегенде, 50%-ы ЖЭК-ке тиесілі болуы тиіс.

Іс-шара аясында Орталық Азия және Кавказ елдеріндегі энергетикалық инфрақұрылымның дамуы жөніндегі IFC бағдарламасының жетекшісі Патрик Авато біздің редакциямыздың сұрақтарына жауап беруге келіскен еді.

Патрик Авато 10 жылдан бері IFC корпорациясында жұмыс істейді. Бүкіл әлем бойынша: Оңтүстік Африка және Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінің энергетика секторларындағы инвестициялық және кеңесшілік жобаларға қатысқан. Қазір оның қызмет ауқымы Балқан, Кавказ, Еуразиялық экономикалық одақ және ОА аймағын қамтып отыр. Патрик Авато 5 жылдан бері өз жобалар портфелін өзі тұрып жатқан Стамбулдан басқарады.

- Патрик, сіздердің Бүкіләлемдік банк құрылымына кіретін халықаралық қаржы институттарыңыз дамушы елдер нарықтарында белсенді жұмыс істеп жатыр. IFC жұмысының Орталық Азия аймағындағы негізгі басымдықтары туралы айтып берсеңіз?

Бүкіләлемдік банк бөлімшесі болып табылатын IFС жеке секторға «ұзақ мерзімдік» ақша құюмен айналысады. Біздің ұйымның акцияларына бүкіл әлем елдерінің үкіметтері ие, оның ішінде Қазақстан да бар. Біз өз кезегімізде, IFС орналасқан барлық мемлекеттердегі жобаларды қаржыландыруды және дамытуды бағдар етеміз. Онда да корпорациямыз өз назарын «өнімдердің» кең ауқымына және бағыттарға аударуға тырысады: энергетика мен жаңғырмалы энергия көздерінен (ЖЭК) өзге, инфрақұрылымдық жобаларға, банк секторы мен қаржы нарықтарына, денсаулық сақтау және ауыл шаруашылығы салаларына да көңіл аударамыз.

IFС тұжырымдамасы негізінен, біздің қаржы корпорациямыздың түрлі үкіметтермен жұмыс істей отырып, қай елде инвестицияға деген қажеттіліктің туындайтынын, экономиканың қандай секторлары мен салаларында мемлекеттік органдардың қолдауы жеткіліксіз екендігін және қандай әлеуетті тауашаларға жеке инвесторларды тартуға болатынын білуге және анықтауға тырысуы болып табылады. Мемлекет өз ресурстарын тиімдірек басқару мүмкіндіктеріне ие болады, өйткені кез келген мемлекет о бастан-ақ жеке бизнес үшін онша тартымды емес басқару салаларына назар аударады. Біз мемлекеттік менеджерлерге жеке инвесторларды қайда жіберу керектігін, қандай салаларды жеке қолдарға беру керек екенін айтып отырамыз, ал өз кезегінде,инвесторларға инвестиция құюда, біздіңше, экономиканың даму және пайда табу тұрғысынан басты бағытқа айналуы мүмкін сегменттерін қарастыруға көмектемесіз.

Біз инфрақұрылым мен энергетикалық сектор кез келген дамушы мемлекет үшін аса маңызды экономикалық триггерлер болып табылады деген пікірдеміз. Сондықтан бұл секторларды Халықаралық қаржы корпорациясы Орталық Азия аймағындағы, оның ішінде, Қазақстан Республикасындағы өзінің стратегиялық басымдығына жатқызады. Біз ортаазиялық аймақтың, әсіресе Қазақстанның инвестициялық үлкен мүмкіндіктерін көріп отырмыз. Бұл бірінші кезекте, ОА мен аймақтағы көшбасшы мемлекет ретіндегі сіздердің республикаларыңыздың энергетикалық секторындағы инвестициялық мүмкіндіктер. Ол инвестициялық мүмкіндіктер энергетика жүйесінің электр қуатын іздестіру және өндіруден бастап, оны бөлу мен таратуға дейінгі бүкіл тізбегін қамтиды. Оның үстіне, IFС бүкіл Қазақстан бойынша энергетикалық қуаттарды, қондырғылар мен жабдықтарды жаңартуға және жөндеу жұмыстарын жүргізуге инвестиция құю мүмкіндіктерін қарастырып отыр.

Елдегі электр энергетикасын инвестициялаудың айтарлықтай мүмкіндіктері бар екенінің бір белгісі, ондағы электр қуатының айрықша көп тұтынылуы болып табылады. Сондай-ақ, стандартты еуропалық елден гөрі, Қазақстандағы бір доллар ЖІӨ-ге үш есе көп қуаттан келеді. Яғни, республикадағы қуат тиімділігін көтеру әлеуетінің қаншалықты үлкен екендігін өзіңіз-ақ ойлай беріңіз. Экономиканың осы саласындағы өнімділікті көтеруге және энергияны орынды тұтынуға қол жеткізуге болатын жеке капитал іздестіруде біз сіздердің үкіметтеріңізге түрлі қолдау көрсетуге дайынбыз.

Қазақстан табиғи энергиялық ресурстарға бай ел: бұл жақта көмір де, мұнай мен газ да бар. Бұл мемлекет пен оның халқы үшін ауқаттылықтың орасан зор көзі, бірақ өкінішке қарай, ресурстар тиісінше тиімді қолданылып жатқан жоқ, соның салдарынан оларды экспорттаудың мүмкіндіктері де азая түсуде, бұл кірістің азаюына,тіпті одан мүлдем айрылып қалуға әкеп соқпақ. Осының бәрі жағдайды жақсы жағына қарай түзету үшін, өзгерту үшін, шетелдік инвесторларды тарту үшін көптеген мүмкіндіктер туғызып отыр.

- Сіздердің қазақстандық үкіметпен қарым-қатынастарыңыз қандай, сіздер оның тарапынан ел экономикасына, оның ішінде, энергетика секторына «ақылды» инвестициялардың келуіне қолдау көрсетуге дайын екеніне сенімдісіздер ме?

Энергетика секторын мемлекет реттейтіндіктен, үкімет экономиканың бұл сегментінде айтарлықтай маңызды рөл атқарады. Алайда, жақында ғана Астанада өткен «Қазақстандағы жаңғырмалы энергетика жобаларын дамыту үшін әлемдік озық тәжірибені қолдану» атты халықаралық конференцияның IFС пен Қазақстан министрлер кабинетінің бір жылдан астам уақыттан бері жолға қойылған кең ауқымды қарым-қатынасының бір бөлігі ғана екенін айтып өткім келеді. Біз сіздердің елдеріңіздің энергетика министрлігіне энергетика секторын реттеуді қалай жақсарту, оның тиімділігін қалай арттырып, жаңғырмалы энергия көздеріне (ЖЭК) байланысты жобаларды қалай жүзеге асыру керектігіне қатысты ақыл-кеңестер ұсынамыз.

Біз сіздердің үкіметтеріңізбен жақсы қарым-қатынастамыз. Біз онымен біріге атқарған жұмыстарымызда жаңғырмалы энергия көздеріне байланысты екі негізгі бағытқа назар аударып отырмыз.

Біріншіден, заңнамалық база. Қазақстанда тиісті заңнамалық актілерден құралған, энергетика саласындағы қарым-қатынасты реттеп отыратын айтарлықтай мықты заңнамалық база бар, дегенмен, қазір заңға егжей-тегжейлі түрде жазылған қосымша актілерді қабылдау туралы мәселе тұр. Олар келешекте нақты жобаларды жүзеге асыру мүмкін бола ма, жоқ па дейтіндей анықтаушы нормаларға айналуы тиіс.

Екіншіден, бұл консалтинг пен әлеуетті арттыру. Өйткені, біз жаңғырмалы энергия көздерінің әлеуетін дұрыс қолдану мақсатында Энергетика министрлігінен өзге, сондай-ақ,қазақстандық бөлуші компаниялармен және сіздердегі электр энергиясы жүйесінің ұлттық операторы «KEGOС» АҚ-мен тығыз жұмыс істейміз.

- Қазақстан Республикасының Инвестициялар және даму министрлігі шетелдік компаниялардың ҚР-дағы ЖЭК нарығына айрықша қызығушылық танытып отырғандығын айтты. Алайда инвесторлардың өздері бұл нарықтың пайдалылығы мен құйған ақшаларының өтелу мерзімін қалай анықтайды?

Халықаралық қаржы корпорациясының тек қана жеке инвесторлармен жұмыс істейтіні сөзсіз, сондықтан біз бірінші кезекте пайдалылық мәні үшін әлеуетті тауашаны зерттеп, тәуекел бейінін анықтаймыз. Егер жоба жеке инвесторлар үшін қызықсыз болса, онда оны қолдаудан бас тартамыз.

Пайдалылық пен инвестицияларды қайтарудан өзге, біз сондай-ақ, кірістің ішкі нормаларын да қарастырамыз. Бұл көрсеткіштер түрлі секторларда әр түрлі. Мысалы, егер қуат тиімділігін арттыру шаралары туралы айтсақ, онда құйылған қаржы аз ғана уақыт ішінде өтеліп кетеді. Мәселен, жарық-диодты шамдар өндірісін іске қосуды алайық. Ондай кәсіпорындар 1-3 жыл ішінде жылдам өтеледі. Егер әңгіме электр қуатын беру мен тарату туралы болса, біз табыстылықтың ішкі нормаларынан алынуы тиіс капиталды қажет ететін процеспен жұмыс істейміз.

Оның үстіне, біз жобалардың «қызықтылығы» факторына да қараймыз. Егер электр қуатын табу мен өндіруге қатысты дискурс жүргізіп көрсек, бүгінгі күні жаңғырмалы энергия көздері туралы қазақстандық заңнама аясында күн мен желдің қуатын пайдалану қарастырылған. Күн мен жел энергетикасы тауашалары өтелімділік мерзімі тұрғысынан инвесторлар үшін өте тартымды-ақ. Астанада өткен ЖЭК мәселелері жөніндегі халықаралық конференцияға 200-ден астам делегат қатысқанын білетін шығарсыздар, соған қарап, инвесторлардың Қазақстандағы ЖЭК нарығына деген қызығушылығы өте жоғары деп сеніммен айтуға болады. Яғни, мұндай жобалар өтелімділігі жағынан жаман болмайды, тек оларды жүзеге асыру барысында белгілі бір пайдалылық деңгейін қолдап отыру қажет, өйткені олар өте ұзақ мерзімге, 15-20 жылға созылатын жобалар.

Энергетика секторының өзге бөлігі бойынша айтарым, қаржылық тартымдылығы тұрғысынан электр қуаты мен жылу тарифтері айрықша маңызға ие. Соңғы бірнеше жыл ішінде Қазақстан үкіметі энергетика секторы кәсіпорындарының шығындарына көп әсер етпес үшін, тарифтерді көтеру бойынша үлкен қадамдар жасай алды. Инвестициялық мүмкіншіліктер де пайда болды, себебі, енді бөлу желілерінің шығыны біршама азайды. Солай дегенмен, орталық жылу жүйесіне қатысты айтсақ, онда әлі көптеген жұмыстарды атқару керек болып тұр, өйткені әрбір жеке тұрғын-үй шаруашылығы есептегіш құралдармен толық қамтыла қойған жоқ. Сонымен қатар, Қазақстандағы электр қуаты мен жылу тарифтері сіздердің коммуналдық кәсіпорындарыңға келіп отырған шығындарды әлі күнге толық жауып отырған жоқ.

- IFC әлемнің түрлі елдерінде мемлекеттік-жеке серіктестік (МЖС) аясында қызу жұмыстар жүргізуде. Оның ішінде, жақында ғана сіздердің қаржы институттарыңыз: «Orasqualia мысырлық-испандық консорциум таяуда Каир маңында ағын суларды қайта өңдейтін, құны $150 миллиондық әрі қуаты күніне 250 миллион литрлік су шығаратын станцияның құрылысын аяқтады. Консорциум бұл жобадан 20 жыл ішінде 360 миллион еуро пайда тапқан соң, оны үкіметке өткізуді жоспарлап отыр» деген ақпарат таратты. Шетелдік капитал қатысқан МЖС үлгісі дегеніміз осы ма?

Мемлекеттік-жеке серіктестік, әлбетте, инфрақұрылымдық жобалар әзірлеуге арналған озық құралдардың бірі. Мысалы, Алматы қаласындағы айналмалы жол құрылысы басталған кезде біздің қаржы корпорациямыз МЖС аясында кеңесші ретінде қатысқан болатын. МЖС-тің бір жақсысы, мемлекетке жобаның толық құнын төлеудің қажеті жоқ, өйткені шетелдік инвестициялар тартылады. Екінші басымдығы, барлық қажетті сараптамаларды жүргізу міндетін жеке сектор өз мойнына алады. Және ең соңғысы, өз білімі мен тәжірибесін әкеледі әрі енгізеді. Оның үстіне, негізгі қаржылық шығын шығаратын кез келген жеке компания жұмыстардың өзіндік құнын төмендету кезінде жоба нәтижелілігін арттыруға тырысады.

Мемлекеттің нақты нені алғысы келетініне қарай, МЖС-тің де әр түрі бар. Біз үкіметтерге олардың қажеттілігіне қарай жобалар әзірлеуге көмектесеміз. Сіздерге келтірілген мысалдарда тәуекелдердің жақсы бөлінгендігі айқын көрініп тұр, ал тәуекелдер сол құрылыстың бастапқы пайдалану кезіндегі тәуекелдерінге тең. Олар жеке секторда жатыр. Ал көптеген жылдан соң, жұмыс бірқалыпқа түскенде, активтер мемлекет меншігіне қайтарылады. Мемлекет қаржы тәуекелдерін о бастан-ақ құрылыстың бастапқы кезеңдеріне бөліп тастағанымен, инфрақұрылымдық нысан кейіннен толықтай жеке меншікке өтетін жайттар да бар: жекеменшіктер оны әрқашан пайдаланып отырады, ал мемлекет бюджетке түсетін міндетті төлем түрінде өз дивидендін алып отырады. Сонымен, МЖС желісі бойынша өзара әрекеттестіктің соңғы мысалы былай болмақ: жекеменшіктер тек нысан құрылысын салады, алайда оны толығымен тек мемлекет пайдаланады. Жағдайдың әр түрлілігі мен қажеттілігіне қарай мен келтірген барлық үлгілердің өз тиімділігі бар. Бүгінгі күні біз қазақстандық үкіметпен жалпы нәтижеге қол жеткізу үшін: МЖС-тің қандай үлгісі сіздердің Министрлер кабинеті мен біздің IFС үшін барынша қолайлы болатынын анықтау үшін жұмыс жасап жатырмыз.

- Патрик, біздің республикамыз Ресей және Беларусь сияқты мемлекеттермен бірге Еуразиялық экономикалық одақтың (ЕАЭО) мүшесі болып табылады. IFC ЕАЭО бойынша біздің экономикалық басты серіктесіміз Ресейді ОА аймағындағы тиімді ел деп қарастыра ма әлде экономиканың қуат тиімділігі саласында оның қажеттілігі мен міндеттері біраз өзгеше ме?

Инвестициялық шешімдер – әрине, салыстырмалы нәрсе. Инвесторлар көбірек пайдалылықты ойлайды. Расымен де, Ресей мен Қазақстан арасында өте көп ұқсастықтар бар. Алайда, Қазақстанмен, тіпті Ресеймен өзара салыстырғанда, ОА елдері жайлы да солай деуге болады. Өйткені бұрын сіздерде жылу және электр энергетикасының орталықтандырылған жүйесі болды ғой. Қыс уақытында электр қуаты көмір мен атом электр станциясы арқылы Қазақстаннан да, Ресейден де, сондай-ақ, өзге қуат көздерін пайдаланудың арқасында келіп тұратын. Электр қуатымен ОА елдері және кеңестік одақ құрамына енген өзге де мемлекеттер қамтылатын. Жазғы уақытта энергияны жеткізу Тәжікстан мен Қырғызстандағы гидроэлектр станциясы арқылы жүзеге асырылатын. Яғни, өзара байланыстың тепе-теңдігі болды, алайда кеңестік одақ тараған соң бұл энергетикалық байланыстың бәрі үзіліп қалды. Енді жүйе көп шығынға батты, қуатты тиімсіз пайдалану байқалады. Егер елдер арасында қуат экспорты көбірек айналысқа түскенде, бұл мәселені шешуге болатын еді. Сондықтан біздің ойымызша, шекаралас аумақтарға және аймақтағы елдердің алыс түкпірлеріне орналасқан электр беру желісіне тартылатын инвестициялар айтарлықтай пайдалы ақша құю болып табылады. Онда да бүкіл орталық-азиялық аймақ үшін солай болмақ. Оның үстіне, бұл энергетика жүйесіне Қытайды және, мысалы, Пәкістан сияқты басқа да мемлекеттерді тартуға болады. Бұл энергияны пайдалану тиімділігін арттырып, қосымша табыс көздерін қалыптастырады, ОА елдері үшін бұрын-соңды болмаған инвестициялық мүмкіндіктерді ашады.

Ресей мен Қазақстан арасындағы тағы бір ұқсастық – екі елдің де минералды энергия ресурстарына – мұнайға, газ бен көмірге айрықша бай екендігі. Қазақстанда да, Ресей Федерациясында да энергияны тиімсіз пайдалануда үлкен қиындықтар бар. IFС бірнеше жыл бұрын РФ-ғы энергияны пайдалану кезіндегі шығындарға зерттеу жүргізген болатын. Міне, сонда сол зерттеуге сәйкес, энергияны ерекше тиімсіз пайдалану салдарынан және жүйедегі жылыстаулар себебінен, ресейлік эенергетика секторы барлық қолданыстағы энергияның жыл сайын 40%-ын жоғалтып отырады екен. Бұл аса үлкен цифр, ауқымы жағынан ол Франция сияқты елде жыл сайын өндірілетін энергия көлеміне тең.

Осыған қарап, біздің Халықаралық қаржы корпорациясы шетелдік инвестицияларды тарту тұрғысынан, ресейлік энергетика нарығының үлкен мүмкіндіктері барын көріп отыр. Біріншіден, үнемделген электр қуаты шетелге сатылуы мүмкін, соның нәтижесінде, қосымша табыс көзіне кепілдік беріледі.

- Ресей қазір халықаралық институттармен арадағы қарым-қатынаста белгілі бір қиындықтарға, оның ішінде, қаржылық қиындықтарға тап болып отырғандықтан, шетелдік инвесторлар ОА нарығына және әсіресе Қазақстанға көбірек келе бастайды деуге бола ма?

Бұл оңай мәселе емес. Әлбетте, кейбір инвесторлар мен жеке компаниялар, біреуі санкциялар себебінен, біреуі ресейлік контрсанкциялар себебінен, Ресейді орташа- және ұзақ мерзімдік инвестицияларға арналған орын деп қарастырмайды. Бәлкім, бұл олардың кейбіреуін өз инвестициясымен бірге Орталық Азия аймағына, сіздерге, Қазақстанға кетуге итермелеуі де мүмкін. Бірақ Астанада өткен әлгі конференцияда мен сіздердің республикаларыңызға инвестиция құю мүмкіндіктерін іздеп жүрміз деген көптеген ресейлік компаниялар өкілдерін де көрдім.

Жалпы, Қазақстанды қосқанда, кез келген елде инвестиция тарту үшін бірінші кезекте, қолайлы инвестициялық климат, тұрақты әрі сенімді заңнамалық жүйе және келісім-шарттардың ұғынықты жүйесін қалыптастыру қажет. Сонда ғана көрші елдердің нарығындағы жағдаяттың қандай екендігіне қарамастан, инвестициялар бәрібір сіздердің шынайы экономикалық секторларыңызға құйылатын болады.

Заметили опечатку? Выделите ее мышью и нажмите сочетание клавиш Ctrl+Enter.

Патрик Авато

28.08.2015 • 17:19 2470

Поделиться
Новости партнёров
Loading...
  • Kapital.kz – информационное агентство, информирующее о событиях в экономике, бизнесе и финансах в Казахстане и за рубежом. Запрещается использование материалов Центра деловой информации Kapital.kz казахстанскими интернет-СМИ, несмотря на наличие гиперссылки на источник. Данным разрешением обладают исключительно информационные партнеры. Также не допускается перепечатка материалов делового портала Kapital.kz, которые прозвучали в эфире радиостанций, телеканалов, появились на страницах газет или были размещены на интернет-ресурсах, являющихся информационными партнерами Kapital.kz.
    Редакция Kapital.kz не всегда разделяет мнения авторов статей.

  • Яндекс.Метрика
    Система Orphus