Экономикада қазірше бәрі тыныш
АВТОР

13.05.2015 • 14:37 2263

Экономикада қазірше бәрі тыныш

Нағыз дағдарысты біз алда көретін боламыз

Дағдарыстың шиеленісе түсуіне байланысты көптеген елдерде ақша басып шығару туралы ұсыныстар жиі айтыла бастады. Қаңтар айының соңында Еуроодақ Орталық банкі Еуропа экономикасына шамамен, 1,1 млрд еуро түсіретін сандық жұмсартулардың басталғанын жария етті. Іс жүзінде, бағдарлама 2016 жылдың қыркүйек айына дейін жұмыс істейтін болады, оның бірден әсері білініп, еуро 20%-ға арзандады. «Капитал.kz-ке» берген сұхбатында ҚР Президенті жанындағы Қазақстандық стратегиялық зерттеу институтының бас ғылыми қызметкері, э.ғ.д. Вячеслав Додонов Қазақстандағы ақшаның қаншалықты жеткілікті екендігі турасында әңгімелеген еді.

- Соңғы 10 жыл ішінде ҚР ақша көлемі 495%-ға өскеннен кейін, жыл басынан бері қайта төмендей бастады. Қалай ойлайсыз, бұл Ұлттық банктің өсе бастаған инфляцияны басуға деген құлшынысына байланысты ма, әлде басқа да бір себептері бар ма?

Ақша көлемі азайып жатыр, өйткені, оның негізгі құрамдары, бәрінен бұрын, түрлі депозит түрлері ( «Банктік емес заңды тұлғалардың теңгемен ашылған өзге де депозиттері мен шетелдік валютаға аударылған депозиттері» М2 агрегатындағы едәуір ірі құрамдар) азаюда. Олар неге азаю үстінде – бұл енді басқа тақырып, оны бірден ашып айта қою қиын. Ол өткен жылғы девальвацияны күту нәтижесінен туындауы мүмкін десе де болады, сол кезде халық та, бизнес те барлық артық ақшасын валютаға айырбастап, девальвацияны күтіп отырды – оның ішінде, М2 агрегатындағы көрсетілген құрам жыл басынан бері қазан айына дейін шамамен, 30%-ға өскен. Ал девальвация әлі де орын ала қоймағандықтан және депозитте отыра беру тиімді болмағандықтан, ол депозиттерден біртіндеп шыға бастағандар көбеюде, ал олардың азаюы, өз кезегінде, жалпы ақша көлеміне әсер етуде.

- Мұндай жағдайда кей елдердің шенеуніктер (білетіні де, білмейтіні де) ақша басып шығару керек деген ұсыныс айта бастайды. Қалай ойлайсыз, банкирлер айтпақшы, әсіресе, толық қамтылу болмай тұрған шақта ҚР Ұлттық банкі неге ондай қадамға бармай отыр?

Бұл сірә, «жаман әдеттің жұққыштығы» тәрізді жағдай болса керек. Аталмыш жағдайда, жаман әдет дамыған экономикалардағы орталық озық банктер қолданатын сандық жұмсарту болып отыр. Онда осы әдіс қолданылғанда, дефляцияның күтілуі, экономикалық құлдырау (немесе құлдырау болады деп күту), қаржы секторындағы қиындықтар, экономиканың қор нарығына тым тәуелді болуы тәрізді нақты бір жағдайлар орын алған еді. Бұл қаржы нарығына тым қатты тәуелді болып кеткен дамыған экономикалардың, оның ішінде, макроэкономикалық қарым-қатынастың қазіргі заманғы түрлерінің өз ерекшеліктері. Бұдан өзге, ондай саяаст қалыпты болып есептелмейді, оны мәжбүрлі түрде қолданады – АҚШ-та да, Ұлыбританияда да солай, қазіргі кезде еуроаймақ пен Жапонияда да солай болуда. Өйткені реттеудің дәстүрлі құралдары алдыңғы дағдарыспен күресте тиімді болмады – үстемелерді азайту нарықтың жандануы мен несиелік белсенділікке қол жеткізген жоқ, сондықтан орталық банктер ынталандырудың осындай үлгісін ойлап тапқан. Бірақ негізінде, ол зиянды құрал және өте үлкен жүйелік тәуекелдерді туындатады. Қазақстанда ондай құралдарға деген қажеттілік те (өйткені біздің экономикамыз оқшауланған қор нарығына тәуелді емес), оған қандай да бір себептер де (мысалы, дефляция дегендей), ішкі нарық үшін еш зиянсыз ақша басып шығару мүмкіндігі де жоқ.

- ЕО Орталық банкі жүргізген айла-амалдардан кейінгі еуро бағамына қатысты не ойлайсыз?

Еуроның стратегиялық бағамы өз саясатын сандық жұмсартудан бастаған ЕОБ саясатының әсерінен төмендеуі тиіс. Рас, аталмыш жағдайда (бірнеше ай бұрын басталған осы саясаттың күткен нәтижесін қосқанда) еуро бағамы, шамамен, 20%-ын жоғалтты, ал құлдырау шамасының шегі болмайды емес пе. Бұдан өзге, ФРЖ (федералды резервтік жүйе) үстемені көтеруден бас тартқан жағдайда, биыл еуро долларға қарағанда біршама тұрақтануы мүмкін.

Бірақ жалпы алғанда, бүкіл мәнін, оның ішінде, танымал еуропалық қиындықтарды ескерсек, еуроның келешегін бұлыңғыр деп бағалауға болады.

- Қаржы институттары мен агенттіктері дамушы елдердегі қазіргі дағдарысты қызу талқылау үстінде. Сіз Қазақстандағы қандай да бір дағдарыс құбылыстарын көріп отырсыз ба?

Агенттіктер біткен іске қарап баға береді, мысалы, ЖІӨ құлдырауы немесе ұлттық валюта бағамының едәуір төмендеуі орын алған жағдайда, олар сол дәлелдерді негізге алады. Қазақстанда қазірше ондай жағдайлар орын алмағандықтан, ресми түрде, дағдарыс жоқ деп есептеуге болады. Бірақ экономикамызға түсіп жатқан қысымдар бар, ол рас. Мұнай өндіретін экономикада мұнай бағасының екі есеге арзандап кетуі оған кері әсер етпей қоймайды. Ол әсерлер қазірше, валюталық нарықта, бюджеттік салада, негізгі макроэкономикалық көресткіштерде дағдарысқа қарсы шаралар, Ұлттық қордан бөлінген қаражат есебінен бейтараптандырылуда, бірақ қандай да бір қысым бар. Мысалы, қаңтар айының қортындысы бойынша, экспорт көлемі өткен жылдың қаңтарына қарағанда 40%-ға азайған – мұның мұнай бағасы құлдырауының сыртқы факторынан орын алғандығы түсінікті ғой. Бұл фактордың экспортқа және төлем тепе-теңдігінің басқа да баптарына қысым түсіретіні де түсінікті. Сондықтан өкінішке қарай, нағыз дағдарысты біз әлі алда көретін боламыз.

- Біраз уақыт бұрын бизнесмендеріміз Ұлттық банктен рубльге қатысты жағдайға байланысты девальвация жүргізуді сұраған еді. Сіз ресейлік валюта болжамын бағалай аласыз ба және оның тұрақтануы теңгенің жағдайын қалай жақсартуы мүмкін?

Меніңше, рубльдің әділ бағамы қазіргі мұнай бағасына байланысты, долларына 50-60 рубль дәлізінде тұр. Теңгеге қатысты айтсақ, рубль бағамы теңге бағамына айтарлықтай әсер етпейді, соған сәйкес, оның тұрақтануы теңгеге де әсер етпейді, бұл өзге факторларға, бәрінен бұрын, төлем теңгерімінің негізгі баптарына – экспортқа, сауда балансының сальдосына, алғашқы түсімдер балансының сальдосына, қаржы есептеулері мен инвестицияның таза кірісі/шығысына негізделген бағам.

- Банк секторының сенімділік көресткіштерінің бірі – қолма қол және қолма қолсыз қаржының үлестік арасалмағы болып табылады. Сіз қалай ойлайсыз, қазіргі күні банк секторына деген сенімділік деңгейі қандай?

Бізде Ұлттық банк сайтында ақша агрегаттарының статистикасы бар. «Ақшалай база» агрегатында «ҚХБ-дан тыс қолма қол ақша» деген көрсеткіш бар, 2015 жылдың ақпан айында ол 1251 млрд теңгені құрады. Сол уақыттағы М3 агрегаты (ақша көлемі) жалпы алғанда, 12287 млрд теңгені құрап отыр, сондықтан қолма қол ақша үлесі 10%-ға жуық. Банк секторына деген сенімділік деңгейі, меніңше, айтарлықтай жоғары, соңғы кездері осы деңгейді шайқалтқан қандай да бір қиындықтар байқалған жоқ. Сенім өлшемі соңғы бірнеше айда мүлдем өзгере қоймаған халықтың депозиттер көлемі болуы мүмкін, қаңтар және ақпан айларында депозиттер біршама кемігенмен, оны сенімділік деңгейінің төмендеуінен болды деп айта алмаймыз, сірә, бұл қазақстандық экономикадағы үй шаруашылығына дейін жеткен сыртқы жағымсыз әсерлер жиынтығындағы маусымдық фактор болса керек.

- Ұлттық банк болжамы бойынша, монетизация деңгейі биылғы жылы 31,8-31,9 құрайды екен. 2012 жылы бұл көрсеткіш 36,4 болған еді. Оның төмендеуі неге байланысты? Экономистер монетизация жоғары болған сайын, банктердің қарапайым азаматтар мен кәсіпорындарға несиеге беретін ақшасы да көбірек болады дейді.

Бізге алпауыт елдермен теңесуге әлі ерте – жалпы қаржы секторымыздың дамуы әлі ондай деңгейге жете қойған жоқ. Монетизация деңгейінің 2012 жылғы көрсеткіштен кем болуы банктердегі ақшаның аздығынан емес (олардың активтері соңғы жылда азайған жоқ), атаулы ЖІӨ өсімі қарқынының ақша көлемінің өсу қарқынынан артығырақ болуында.

Заметили опечатку? Выделите ее мышью и нажмите сочетание клавиш Ctrl+Enter.

экономика Казахстана Вячеслав Додонов

13.05.2015 • 14:37 2263

Поделиться
Новости партнёров
Loading...
  • Kapital.kz – информационное агентство, информирующее о событиях в экономике, бизнесе и финансах в Казахстане и за рубежом. Запрещается использование материалов Центра деловой информации Kapital.kz казахстанскими интернет-СМИ, несмотря на наличие гиперссылки на источник. Данным разрешением обладают исключительно информационные партнеры. Также не допускается перепечатка материалов делового портала Kapital.kz, которые прозвучали в эфире радиостанций, телеканалов, появились на страницах газет или были размещены на интернет-ресурсах, являющихся информационными партнерами Kapital.kz.
    Редакция Kapital.kz не всегда разделяет мнения авторов статей.

  • Яндекс.Метрика
    Система Orphus