Мемлекет венчурлық индустрияның құрылуына қолдау білдіруі тиіс
АВТОР

26.03.2015 • 17:44 3704

Мемлекет венчурлық индустрияның құрылуына қолдау білдіруі тиіс

Қазақстандық тікелей инвестициялар қорлары белгіленген жобалардың тіпті жартысын да жүзеге асыра алмады

Мемлекеттің Қазақстандағы тікелей инвестициялар қорларының (ТИҚ) бүтін бір тобын құрған кезінен бері 5 жылдан астам уақыт өтті. Осы уақыт аралығында несиеге балама болуы мүмкін толыққанды әрі сапалы қорлар нарығы сол күйі қалыптасқан жоқ. ТИҚ нарығы елімізге мүлдем сіңісе де алмады, дамымады да, ал қорлар белгіленген жобалардың тіпті жартысын да жүзеге асырмады. Бұл үрдістің неге байланысты екенін, ел экономикасын қандай қорлардың алға сүйрей алатыны жайында Kapital.kz іскерлік ақпараттар орталығына берген сұхбатында RCG Investment Advisor ТИҚ компаниясының басқарушы серіктесі Рүстем Оспанов әңгімелеп берген еді.

- Рүстем, Қазақстандағы тікелей инвестициялар нарығы қазіргі кезде қаншаға бағаланады?

Тікелей инвестициялар қорлары нарығының ағымдағы шынайы көлемі, яғни Қазақстандағы белсенді ТИҚ-тың еркін капиталы шамамен, 400-500 миллион долларды құрайды. Алайда бұл қаржының түгелдей игеріле қоймас деп сеніммен айтуға болады. Бұл көптеген қорлардың инвестициялық кезеңінің бітіп кетуіне немесе осы жылдың соңына қарай аяқталуына байланысты. Қазақстанға жұмылдырылған көптеген ТИҚ-тар 2008 бен 2010 жылдардың аралығында құрылған болатын. Осы қорлардың бәрі де іс жүзінде, мемлекеттің қатысуымен немесе бастамасымен құрылған еді. ТИҚ-тың орташа инвестициялық кезеңі 4-5 жылмен шектелетінін ескерсек, қорлардың жартысына жуығы ендігі жаңа жобалар іздестіру сатысын аяқтап қалды және қазір өз портфельдерін басқаруға күш жұмылдыра бастады.

- Қазіргі уақытта ҚР тікелей иневстициялар нарығында қанша ойыншы жұмыс істеуде?

Іс жүзінде, осы қорлардың бәрі де «зәкірлі» инвестор ретінде мемлекет қатысуымен құрылған, олардың саны шамамен, жетеу. Толықтай жеке ТИҚ, яғни мемкомпаниялардың немесе халықаралық даму институтының қатысуынсыз құрылған қорлар қазақстандық нарықта мүлдем жоқ десе де болады. Аяқталып қалған инвестициялық кезеңді ескерсек, қазіргі уақытта тек үш қор ғана жаңа мәмілелерді шынайы түрде қарастыруда. Егер біздің ТИҚ-ты қоссақ, ондай қор саны төртеу.

Нарықта тікелей инвестициялар қорлары ретінде емес, инвестициялық холдингтер ретінде құрылымдалған бірқатар жеке ойыншылардың да бар екенін айта кету керек.

- Сіздердің ТИҚ тау-кен жобаларының инвестицияларына маманданған. Республикада осындай бағытпен қанша ТИҚ жұмыс істеуде?

Қазақстанда ондай инвестициялық мандаты бар ТИҚ жоқ десе де болады. Басқа мақсатты индустриялар арасында тау-кен бағытына енген екі қор бар. Онда да, ол екі қордың бірі 4 жыл ішінде бірде-бір инвестиция құйған жоқ, екінші ТИҚ 6 жыл ішінде тек ресурстық емес компанияға ғана қаржы құйды.

- ТИҚ-тың жобаға қатысу үлесі шамамен қанша болуы мүмкін?

Ол қор түріне байланысты. Мысалы, Buyout funds әдеттегідей, мәміле құрылымындағы негізгі құрам ретінде қарыздық капиталды қолдана отырып, компаниялардың мажоритарлық үлесін сатып алады. Қазақстанда жұмыс істеп тұрған барлық қорлар іс жүзінде, миноритарлық үлеске ие Growth-қорлар болып табылады ғой, олар қалыптасып қалған компаниялардың дамуына инвестиция құя отырып, өндірісті кеңейтуге, жаңа өнімдерді әзірлеуге, жаңа нарықтарға шығуға және басқа да мақсаттарға қажетті капиталды ұсынады. Growth-қорлар үшін миноритарлық қатысушылар ретінде компанияның ағымдағы менеджементі, оның негізгі акционерлері және тек таза жұмыс істеуге деген құлшынысы айрықша маңызды.

- Бірнеше жыл бұрын Kazyna Capital Management-тің (KCM) бұрынғы басшысы бір сұхбатында тәуекелдерді азайту үшін ТИҚ өз портфелін әртараптандырады деген еді. Кейбір ТИҚ қор капиталынан бір компанияға тек 15% және бір индустрияға тек 24% ғана инвестиция беру қағидасын ұстанады. Қазіргі уақытта қорлардың көпшілігі қандай стратегияға сүйенеді?

Іс жүзінде жағдай еш өзгерген жоқ, қорлар арасындағы бұл көрсеткіштер көп өзгере қоймайды. Орташа есеппен, әрбір қор өз капиталының 10-20%-ын бір компанияға, 20-30%-ын индустрияға бағыттайды. Бірақ қазіргі уақыттағы Қазақстандағы қорлардың қаржы игерудегі төменгі деңгейін ескерсек, әртараптандыруға деген лимит жайлы айтудың еш мәні жоқ сияқты.

- Енді ТИҚ нарығындағы қиындықтарға тоқталсақ, дегенмен, қаржы неліктен игерілмей жатыр?

Қазақстанда жұмыс істеп жатқан ТИҚ-тың бәрі іс жүзінде, Growth-қорлар ретінде құрылған, яғни, олар бизнесті кеңейтуді және дамытуды көздейтін қорлар. Нарықтағы күрделі қиындықтар осыған байланысты. Өйткені ондай қорлар жылдық айналымдары ондаған немесе жүздеген миллион доллармен есептелетін қалыптасқан компаниялардың жеткілікті болуын талап етеді.

Сондай-ақ, Қазақстан экономикасының майлы жілігін «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ және бірнеше шикізаттық жеке алпауыттар иемденген. Экономикадағы ШОБ (шағын және орта бизнес) үлесі шамамен, 20%-ды құрайды. Нәтижесінде, елде жұмыс істеп жатқан ТИҚ үшін мақсатты сегмент болуы мүмкін бизнестің жұқа қабаты ғана қалады. Ал ШОБ сегментінен өсіп шыққан, бірақ әлі де миллиардер компаниялардың қатарына ене қоймаған бизнес үлесі болмашы ғана. Қазақстанда ондай компаниялар ары кетсе, жүздеп қана табылады деп ойлаймын. Нарықтың осы сегментінің мұндай көлемі Growth-ТИҚ-ты өз стратегияларын сәтті жүзеге асыру үшін қажетті базамен қамтуда тым жеткіліксіз.

Тағы бір қиындық –миноритарлық қатысушы ретінде ТИҚ-ты тартуға қазақстандық бизнестің өзінің де құлықсыздығы. Өйткені ТИҚ көбінесе, капиталына өзі кірген компаниялардан толықтай тазалықты талап етеді. Егер қазақстандық ерекшелікті ескерсек, көптеген ұйымдар үшін ашық жұмыс істеу бизнесті жүргізуде түбегейлі әрі айтарлықтай жайсыз өзгерістер дегенді білдіреді.

Сонымен қатар, ТИҚ миноритарлардың көптеген құқықтар ие болғанын талап етеді. Мысалы, басты шешімдерге деген вето қою құқығын алайық. Яғни, егер бизнестің ортақ иесі қандай да бір айтулы шешім қабылдауды ұйғарса, онда миноритарлық үлесі бар ТИҚ ол шешімге вето қоя алады. Сондай-ақ, қор мажоритарийге ТИҚ келісімінсіз үшінші инвесторға үлес сатуға тыйым салуға құқылы. Осы талаптардың барлығын ескерсек, қазақстандық комманиялардың көпшілігі үшін ақшаны сәті түссе жоғары пайызбен банктерден алған ыңғайлырақ болмақ.

Қазіргі уақытта қазақстандық ТИҚ жұмыстарының нәтижелеріне шынайы түрде баға беруге болады. 5 жыл ішінде барлық қазақстандық қорлар жалпы жиынтық бойынша, шамамен, 12-15 қана мәміле жасаған, ал негізінде, 50-60 жасауы тиіс еді. Әрбір қор өзінің инвестициялық кезеңінде капиталды тиімді игере отырып, 10 мәміледен жасауы тиіс болатын.

- RCG Investment Advisor-да қазір қанша жоба шоғырланған?

Біздің портфелімізде ағымдағы уақытта 9 жоба бар.

- Бұл нарықта дәл осы миноритарлы қатысушылардың мажоритарлы қатысушыларға едәуір қатаң жағдай туындатып отырғаны таңдандырады...

Компания Growth-ТИҚ-ты өз капиталын инвестициялау үшін шақырғанда, оның акционерлері қандай қатаң шартқа қол қойғалы отырғандарын жақсы біледі. Кей жағдайда қорлар мажоритарлы қатысушыларды өз үлесін белгілі бір мерзімнен кейін кепілді табыстылықпен сатып алуға міндеттеуге құқылы. Мұндай шарт ТИҚ тарапынан толық түсінікті де, өйткені қор өзінің 20%-дық үлесін сатып алушыны таба қоюы екіталай.

ТИҚ-тың мажоритарлы қатысушыларды компаниядағы өз үлестерін сатуға міндеттей алатын құқық жағдайын да түсіндіруге болады. Компания сатып алушылары капиталға енгенде, көбінесе дәл мажоритарлық пакетті иеленгісі келетінін ескеру керек. Сондай-ақ, ТИҚ миноритарлық акционер ретінде шексіз мерзімде отыра алмайды және стратегиялық сатып алушы табыла қалса, компанияның бақылау үлесінің сатылуы туралы сатып алушы талаптарын қанағаттандыру үшін, бизнес жөніндегі мажоритарлық серіктес ТИҚ-пен бірге өз үлесін де сатады.

Осы кезде қазақстандық Growth-ТИҚ инвестициялық топтары арасында бизнеспен айтарлықтай үлкен жұмыстар жүргізілуде. Олар өз жұмыстарының қағидаларын түсіндіріп, кәсіпкерлерді ТИҚ-тың көптеген шарттарын қабылдауға сендіруге тырысады. Өйткені компаниялардың көпшілігі қорлармен келіссөздерден бас тартпағанмен, көбінесе ТИҚ-ты қосымша резерв әрі қаржы алудың тиімсіздеу көзі ретінде қарастырады.

- ТИҚ-тың капиталға енуі жөніндегі келіссөз барысы қаншаға созылуы мүмкін?

Қорларда әдетте, шешім қабылдау 6-8 ай уақытты алады. Инвестициялық шешімдерге тек басқарушы компания ғана емес, қор инвесторлары да қатысатын ТИҚ-та шешім қабылдауға тіпті бір жыл уақыт кетуі мүмкін. Көптеген компаниялардың осы мерзім ішінде қаржыландырудың балама көзін тауып алуы немесе қаржы жетіспеушілігінен жабылып қалуы таңдандырмайды.

Осылайша, Growth-қорлар үшін әлеуетті мақсатты ұйымдардың онсыз да аз пулы түрлі себептерге байланысты банк қарызы қолжетімсіз болып табылатын компанияларға дейін қысқарады. Мұндай ұйымдардың көпшілігі өте қиын жағдайда қалатындықтан, өздеріне деген ТИҚ қызығушылығын әдейі ескермейді.

- ТИҚ-тың борышқорлық жүктемесі көп компанияға кіру ықтималдылығы қандай? Қор кәсіпорынның шынайы ахуалын қалай бағалайды?

ТИҚ компаниямен бастапқы келіссөздерді жүргізуге 2-3 ай уақыт жұмсай алады, содан соң алдын ала талдау қабылданады, алдын ала шешім қабылданған соң кешенді талдау – due diligence жүргізіледі. Содан кейін due diligence барысында бухгалтерлік, қаржылық, операциялық және заңгерлік аудиттер жүргізіледі.

- Сіз жаңа Қазақстандағы Growths-қорларға арналған әлеуетті мақсатты сегмент қабаты тым жұқа және ТИҚ капиталына енудің айрықша шарттары тым қатаң деп айтып өттіңіз. Дегенмен, нарықтағы жағдайды қалай өзгертуге болады?

Менің ойымша, Қазақстанда енді Growths-қорлар құрудың қажеті жоқ. Орта және ірі бизнестің әлгі жұқа қабатын қалыңдатуға мүмкіндік беретін, жұмыс істеп тұрған кәсіпорындарға емес, талантты адамдар мен мықты топтардың келешегі зор идеяларына қаржы құятын қорлардың құрылуын ынталандыру қажет. Сонда ТИҚ бизнес-тұжырымдамалар мен сондай топтардың стартаптарын қаржыландыра алады. Мұндай жобалар тек жаңа технологияларны ғана емес, кез-келген индустрияны да таныстыра алады. Ол елдегі бизнестің жаңа толқынын құруға және экономиканың бірнеше ірі холдингтерге тәуелділігін азайту есебінен, ЖІӨ-нің (жалпы ішкі өнім) сапалы өсімін арттыруға мүмкіндік береді.

Мұндай инвестициялық үлгі бизнес-жоспарлар мен тәжірибелі топтарды инвестициялайтын венчурлық қорлардың құрылуын қарастырады. Топ – жоба бастамашысы қаржыландырылған жобаның табыстылығына қарай, 5-тен 20%-ға дейін өз үлесін алады. Жобадағы инвестицияланған қор көп пайда түсірсе, топ та көбірек табыс табатын болады.

Венчурлық компанияларды басқару ТИҚ инвесторлары тарапынан аса жоғары міндет пен жоғарғы деңгейдегі сенімді талап етеді. Егер дамыған нарықтар мұндай кедергілерден баяғыда-ақ өтіп қойса, Қазақстанда ол әлі де сақталып отыр. Венчурлық қор барлық ұсыныстардың тек 1-2%-ын ғана таңдай отырып, ең үздік идеялар мен топтарды ғана инвестициялауға тиіс. Ол үшін, әрине, Қазақстанға венчурлық қорлар саласындағы кәсіби әрі тек тәуелсіз басқарушы компанияларды ғана тарту қажет және соларға қаржы құя отырып, жұмыс істеулеріне кедергі келтірмеу керек.

- Венчурлық қорлар әдетте, жобаға қандай қатысу үлесімен кіреді?

Бәрі қор мен оның жобасына байланысты. Кейбір венчурлық қорлар тәуекелдерді әріптестерімен бөліскенді жөн көреді, егер оларда серіктестік қорлар болса, онда олар қорлар бірлестігін тартып, бір жобаны бірігіп қаржыландыра алады. Мұндай стратегия тәуекелдерді бөлісіп алуға мүмкіндік береді. Мысалы, егер қорға ұсынылған жоба тартымсыздау әрі жылдам өтелмейтіндей болса, онда оған қандай да бір қосымша инвестор тарту пайдасыз болмақ. Ондай жағдайда ТИҚ бірегей идеяны 100%-ға қаржыландыра алады. Егер жобаны жүзеге асыру барысында тәуекелдер туындайтын болса, онда венчурлық қор тек 20%-бен ғана кіре алады. Егер қаржыландырудың сондай үлгісі болар болса, онда ТИҚ-қа жетіспеген қаржының 80%-ын құюға келісетін біріккен инвестор табу керек.

Бұл жерде тәуекел жоғарылығын ескерсек, жоба бастамашысы болған топтың да тәуекелдерді өзіне қабылдап алғаны қажет. Мысалға, егер жоба стартаперлері өздерінде бар жылжымайтын мүлікті немесе басқа да мүліктерді сатып, ол қаржыны өз жобасына құйса, онда венчурлық қор жоба бастамашысының жоба табыстылығына деген шынайы уәжі бар деп түсінетін болады. Бұл жоба қаржыландыруының жалпы көлемі аясындағы болмашы сома ғана болуы мүмкін, бірақ жоба бастамашыларының материалдық жағдайы тікелей жобаны жүзеге асыру тиімділігіне байланысты болмақ. Стартаперлердің бизнес-идеяларды қаржыландыруға бар қымбатын тіге отырып қатысуы венчурлық қор жобасына кірудегі басты талап болып табылады.

- Венчурлық қорлар индустриясының дамуы үшін қандай қадамдар жасау қажет?

Мемлекеттен басқа ешкім де венчурлық инвестициялау нарығын бастай алмайды. «Қане, Қазақстанда венчурлық қорлар индустриясын құрайық, өйткені бұл ел экономикасына пайдалы болады» деп айтатын қандай да бір инвесторлар тобының табыла кететіне күмәнім бар. Республикада дәл осы тікелей инвестициялар қорларының индустриясын дамыту үшін құрылған Kazyna Capital Management арнайы мемкомпаниясы жұмыс істейді. КСМ қазақстандық қорларға қаржы құюға дайын сыртқы инвесторлар үшін ішкі жергілікті серіктестеріне жол беруі, сонымен қатар, келешекте қазақстандық қорларға коммерциялық инвесторларды тарта білу үшін үлгілі істер жасауы тиіс.

Венчурлық қорлар нарығын дамыту үшін алғашқы қадамдар жасалуда. Оның ішінде, өткен жылы КСМ алғашқы венчурлық қор – Baiterek Venture Fund-ты (BVF) құрды. Қорды капиталдандырудың алғашқы сатысы 9,1 млрд теңгені (49,6 млн доллар) құрады. Өкінішке қарай, осы қордың басқару құрылымы туралы ештеңе айта алмаймын. Менің ойымша, ондай қорларды мемлекет емес, тәуелсіз басқарушы компания басқаруы тиіс. Мемлекеттің инвестициялық қорларды басқару тәжірибесі өзіміз куә болғандай, онша тиімді болған жоқ.

- Венчурлық қорлар бойынша табыстылық нормасының шегі қанша?

Growth-қорлар үшін табыстылық нормасы 20-25%, венчурлық қорлар үшін 100% шамасында болуы қолайлы саналады. Табыстылық нормасындағы мұндай үлкен айырмашылық венчурлық қаржыландырудың жоғары тәуекелдеріне байланысты.

- Қалай ойлайсыз, мемлекет венчурлық қорларды қандай көлемде қаржыландыруы тиіс?

Мемлекеттің кірісуі жұмыс істеп тұрған Growth-ТИҚ игермеген сомамен, яғни 500 млн доллармен есептелуі тиіс. Қазақстандық экономика үшін 500 млн доллар жалпы индустрия шоғырындағы жаңа жобалардың дамуына үлкен серпін бермек. Бұл сомаға кем дегенде, 50 сапалы әрі заманға сай компания құрып алуға болады. Тіпті 50 жобаның тек 30-ы ғана табысты болғанның өзінде, бұл венчурлық қорлар үшін қалыпты тәжірибе болар еді.

- Венчурлық қорлар үшін қандай салалар қызықтырақ? Менің білуімше, Батыста ондай ТИҚ көбінесе IT саласына қаржы құяды...

Расында да, Батыста IT-индустриясына, түрлі интернет-start-up-қа, био- және нанотехнологияларға қаржы құятын қорлар дәстүрлі венчурлық қорлар болып табылады. Менің ойымша, Қазақстанда ешқандай IT- немесе жоғары технологияларсыз-ақ, жалпы мамандандырылған венчурлық қорлар құру қажет. Қазақстандық нарықта телекоммуникация, туризм, ритейл, тіпті пайдалы қазбалар кен орнын өңдеу салаларында жаңа әрі келешегі бар қызықты жобалар көп-ақ. Негізгі міндет – жаңа бәсекелі компанияларды құру.

- Бәлкім, ТИҚ-тың өз идеяларына қаржы құюын өтініп келген стартаперлер болған да шығар, бірақ сіздер өз ерекшеліктеріңізге сілтеп, бас тартқан шығарсыздар?

Бізге ондай өтініштер түскен жоқ, өйткені нарық қатысушыларының көпшілігі біздің қордың тау-кен өнеркәсібі саласындағы жұмысқа қатаң мандатымыздың барын екенін біледі. Қанша дегенмен, RCG шын мәнісінде, ресурстар саласындағы өз ерекшеліктері бар венчурлық қор болып табылады ғой. Біз капиталдарына кіру үшін жұмыс істеп тұрған, барлық өндірістік процестері бар, ақша ағымын тудырып отырған компанияларды іздестірмейміз.

Ереже бойынша, біз тек барлау сатысында тұрған тау-кен жобаларының мажоритарлық акционерлеріне айналамыз және бізде тек басы артық қорлар туралы ғана мәліметтер бар. Біздің қор осы жобалардағы өнлдірісті қалпына келтіру үшін жұмыс істейді. Мысалға айтсақ, «Мақсұт» кенорнында жазда мыс концентратын алуды жоспарлап отырмыз. Біздің мыс кеніне қатысты тағы екі жоспарымыз бар, соның аясында RCG екі жыл ішінде катодты мыс өндірісін жөнге келтірмек. Сондай-ақ, біздің портфелімізде айрықша әрі қызықты жоба да бар – ол кейіннен ванадийлі редокс-батареялар өндірісіне ауысатын ванадий пентоксиді өндірісін іске қосу болып табылады.

- Сіздер мемлекет тарапынан қандай да бір қолдауды сезінудесіздер ме?

Біз нақты бір мемлекет сыңайлы институттарға жүгіне отырып, оларды өзіміздің қорымыздың бір инвесторы әрі қатысушысы болуға шақырған едік, оның үстіне, біз өз жобаларымыздың әлеуетін толықтай жүзеге асыруға мүмкіндік бермей отырған белгілі бір капитал тапшылығын да сезінудеміз. Өкінішке қарай, қазірше оған қатысты мемлекет тарапынан қолдау таба алмадық.

- Қалай ойлайсыз, 2015 жылы BVF-тан өзге, тағы қандай да бір венчурлық қорлар пайда болады деп күтуге бола ма?

Іс жүзінде, жұмыс істеп тұрған қазақстандық барлық ТИҚ өздерінің инвестициялық кезеңдерінің аяқталуына байланысты 1-2 жыл шамасында жобаларды қаржыландыруды доғарады. Егер жаңа қорлар туралы айтар болсақ, ТИҚ нарығының дамуы, меніңше, венчурлық нарықты дамытудың негізін құруға жағдай жасауға тиіс кейбір ҚР ұлттық компанияларының жоспарларына тәуелді болмақ. Мемлекет жаңа әрі тиімді бизнес жасап шығаруға көмектесетін қорларға демеу көрсетеді деп үміттенемін.

Узнавайте больше об интересных событиях в Казахстане и за рубежом.
Подписывайтесь на нас в Instagram

Заметили опечатку? Выделите ее мышью и нажмите сочетание клавиш Ctrl+Enter.

Рустем Оспанов венчурные фонды

26.03.2015 • 17:44 3704

Поделиться
Новости партнёров
Loading...
  • Центр деловой информации Kapital.kz — информационное агентство, информирующее о событиях в экономике, бизнесе и финансах в Казахстане и за рубежом. При работе с материалами Центра деловой информации Kapital.kz разрешено использование лишь 30% текста с обязательной гиперссылкой на источник. При использовании полного материала необходимо разрешение редакции. Редакция Kapital.kz не всегда разделяет мнения авторов статей. При нарушении условий размещения материалов редакция делового портала имеет право на решение спорных моментов в законодательном порядке.

  • Яндекс.Метрика
    Система Orphus