Екінші деңгейлі банктерден борышқорлық ауыртпалықты алып тастау керек
АВТОР

15.12.2014 • 12:36 3885

Екінші деңгейлі банктерден борышқорлық ауыртпалықты алып тастау керек

Астық жинау қорытындысы жайында Ромин Мадинов әңгімелейді

Астық жинау қорытындысы, сондай-ақ, Қазақстанның аграрлық секторында қалыптасып отырған ахуал турасында «Капитал.kz» іскерлік апталығына Парламент мәжілісінің аграрлық мәселелер жөніндегі комитет төрағасы Ромин Мадинов әңгімелеп берген еді.

- Биылғы жылғы астық жинау науқаны қолайсыз ауа райы жағдайында өтті, сарапшылар жиналған астыққа қатысты түрлі цифрларды атап жүр. Қазіргі шынайы жағдай қандай?

Расында да, биылғы жылы ауа райы тым ауытқымалы болды, өйткені мамыр айы ыстық болғандықтан, егіннің көктеуі де нашар болды. Оның артынша өсу мерзімін кешіктірген жаңбырлы маусым айы басталды. Содан кейін соң күзгі нөсер толастамады. Сондықтан бидайдың бір бөлігі пісіп жетілмегендіктен дымқыл күйінде қалды. Нәтижесінде, астық жинау оңайға соққан жоқ, тіпті кейбір жерлерде түгел жинап үлгермей қалды. Дегенмен ең бастысы, және маңыздысы: алдыңғы жылы жұмылдырылған күш-қуаттың арқасында біз өзімізді астықпен 100%-ға қамтамасыз ете алдық. Екіншіден, біз Ауғанстанды қосқанда, орталық азиялық барлық көршілерімізді бидай экспортымен қамти алдық. Яғни тіпті ең қиын жағдай дегеннің өзінде 13 млн тонна бидай жинай білдік. Біз өзімізді де, көршілерімізді де бұрынғыша нансыз қалдырған жоқпыз, яғни соншалықты қауіпті жағдайға жол берген жоқпыз. Керісінше, бәрі қалыпты болды. Тек бір айта кетерлігі, егер сондай аса қиын, қолайсыз жағдайлар болмағанда, біз әдеттегіше, 25-28 миллион тонна астық жинап алушы едік, дегенмен қолда барына да шүкір дестік.

- Мүмкін, 18-20 миллион дегіңіз келген шығар?

Жоқ. Мен қателескен жоқпын. Солтүстік Қазақстанда астық өнімділігі биылғы жылы іс жүзінде, 25-30 центнерден болды. Сондықтан тағы қайталап айтайын, еліміз нанмен қамтылды – бұл бір; оңтүстіктегі көрші елдердің бәрін астықпен қамтыдық – бұл екі. Бидайдың бір бөлігі қар астында қалды – оны мойындау керек, бірақ одан төнер ешқандай апатты жағдай жоқ. Көктемде егіс алқабына шығып, жинап аламыз. Қолымыздан келгенше үшінші класты бидай етіп өңдеп, ал жарамаса, жемге айналдырамыз. Сондықтан жүз пайыз ешқандай қауіп жоқ деуге болады.

- Айтыңызшы, көптеген компаниялар да, ҰКП де кейбір аудандардағы жағдайды төтенше, табиғи апатты аймақ деп жариялаған дұрыс, өйткені қаржылық сауықтыру жөніндегі бағдарламаға қатысқан компаниялар өз жоспарларын орындамай, қажетті мөлшерді жинай алмады, сөйтіп қазір қиындыққа тап болуда. Онсыз да бірден қиындыққа тап болғандары аздай, енді қаржылық сауықтыру бағдарламасына алынды, екінші бір ескеретін жайт – олардың кэш ағымы қазір төмендеп кетті дейді.

Тағы қайталап айтамын: соншалықты бір орасан салдарлар болған жоқ.

- Жақсы, орасан салдары болмады делік, ал жергілікті салдары ше?

- Жергілікті салдарға қатысты айтсақ, астығын 100% жинай алмай қалған ешкім жоқ. Қалай болғанда да, бірі 50%, енді бірі 80% болса да жинап үлгерді. Іс жүзінде солай. Енді бірден келесі факторға – бағаға көшейкік. Біздің биылғы жылғы бастапқы бағамыз $200-ден сәл асқан болған. Мұндай баға – $200-ден асу – біздегі бастапқы баға көбінесе сондай, ал құрғақшылық кездері шығымдылық та әр гектардан 5-6 центнерден болады. Биылғы жылы өнімнің бір бөлігі жиналмай қалса да, шығымдылық жоғары болды. Бірақ баға бұл айырмашылықты жойып жіберді. Яғни қазіргі баға бүгінде $200 емес, $220 және $230 шамасына жоғарылады. Бұл элеватордағысы. Бүгінде Азық-түлік корпорациясы 43 000 теңгеден сатып алуда, бұл іс жүзінде, $230 шамасында. Бәлкім, біреулер қиын жағдайға тап болған да шығар, бірақ бұл жерде негізі, сақтандырудың жеткіліксіздігіне және т.б. көбірек назар аудару қажет. Ең алдымен, сол тетіктер іске қосылмаған. Бұл менің көзқарасым.

- Көпшілігі өңдеуге, құрғатуға кететін шығындар көп деп шағымданады. Элеваторлар да ондай жұмыстар үшін көп ақша сұрайды, ал кейбір жерлерде тіпті физикалық тұрғыдан шамалары келмеуде.

- Жоқ. Элеваторлардың шамасы жетпеуде деген деректі мен естіген емеспін. Бірақ дымқылдық 16%-дан 14%-ға түссе – онда расында да, шығын көп болады, ал элеваторға дымқылдығы 23% астық әкелсе, оны біршама сапаландырып, бірнеше рет кептіру қажет, онда шығынның өсе түсетіні түсінікті де. Бірақ мен биылғы жылғы аса қолайсыз ауа райы жағдайына қарамастан, оған өсімдік шаруашылығында қалыптасқан әлеует бәрібір қарсы тұра білді дер едім. Сондықтан бәрі қалыпты. Бірақ келесі жылы жағдайымыз біршама күрделене түспек. Ол ауа-райы қолайсыздығынан немесе механизаторлар басындағы қиындықтан емес, адамдарға тәуелді қаржылық-экономикалық жағдайға байланысты туындамақ. Естеріңізде болса, жақында Ұлттық кәсіпкерлер палатасының төралқасында сөз сөйлеген палата төрағасы Тимур Құлыбаев бұл сала, оның ішінде, бірінші кезекте ірі компаниялар банкротқа ұшыраудың аз алдында тұр деген болатын. Міне, бүгінгі басты қиындық осы. Менің жеке түсінігімше, қолды сермеп, кінәлілерді іздемес бұрын, алдымен оның себептерін анықтап алу қажет. Яғни бұл қиындық қайдан туындады және неліктен біз осындай жағдайға тап болдық дегендей. Өйткені түрлі бағалауға сүйенсек, бүгінгі күні бұл салада $4 млрд-тан $6 млрд-қа дейінгі мерзімі өтіп кеткен, қиындық тудырып отырған несиелер бар екен. Бұл өте ойланарлық жағдай. Сондықтан бізге бірінші кезекте, неліктен бұлай болды деген себеп көздерін түсініп алу керек. Ол себептер өз бастауын өткен ғасырдан, 90-шы жылдардың соңынан алады. 1998 жылы еліміз бүкіл тарихымыз бойынша ең аз астық өнімін жинап қалды: ол шамамен, 7 млн тоннаны құрады. Сонда ауыл шаруашылығының шынайы дағдарысқа ұшырағаны түсінікті болған еді. Сол уақытта ел басшысы, президентіміз Нұрсұлтан Назарбаев өте дұрыс екі шешім қабылдады. Біріншісі – барлық ауыл шаруашылық кәсіпорындарына банкроттық рәсімдер жүргізілді. Бұл 1998 жылы іске асырылды. Сонда, 1998 жылы, президент нақты ақшаға бидай сатып алу керектігін хабарлады. Ол өзі бартерлік сызбалар кең етек жайған тұс еді, сол кезде президент нақты ақшаға алыңдар деді. Ауыр кезеңде бюджеттен бидай сатып алу үшін ақша бөлінді. Президенттің осы екі қадамы бұл саланың экономикалық тұрғыдан пайдалырақ екенін көрсетіп берді. Ал 1999 жылы біз егіндік алқаптарын бірден ұлғайта алдық, сөйтіп еліміз 7 млн тоннаның орнына, шамамен, 18 млн тонна бидай жинай алды, яғни бұл бас айналдырар серпіліс болған еді. Ескі шаруашылықтар банкротқа ұшырағандықтан солай болды. Сөйтіп біздің қазақстандық ноу-хау, біздің дәулетіміз – ірі астық компаниялары құрылды. Біз айтқан серпілісті жасаған да солар болатын.

- Яғни сіздің пікіріңізше, негізгі қозғаушы күш астық компаниялары болды ғой...

Иә. Айтпақшы, егер кеңірек көз салып қарасақ, нақты нәтижені көреміз. Президент әлемнің алдыңғы 30 мемлекетінің қатарына кіру міндетін алға қойды, ал бидай жағынан біз ол тізімге ендігі еніп те қойғанбыз. Біз 15 жылдан астам уақыттан бері әлемдік экспорттаушылар ондығына ендік – бұл бір. Біз бидай өндіру бойынша жан басына шаққанда әлемде бірінші орында тұрмыз – бұл екі. Біз ұн экспорты бойынша сан жағынан әлемде сөзсіз, бірінші орынды иеленіп отырмыз. Бұл дәл сол кездерде-ақ жолға қойылған болатын. Бірақ ол кезде аса үлкен қауіп те орын алған еді. Ол қауіп мынадай болды: әлем бойынша ауыл шаруашылығы өте арзан ақшамен несиелендіріледі. Ол несиелер 12-ден 15 жылға дейін беріледі. Жаңағы 30 мемлекеттің бәрінде де гектарына, өнім бірлігіне тікелей қайтарымсыз субсидиялар төленеді. Ал біз ол кезде осы нәрсені қаперге алып үлгермедік...

- Үлгермедік пе, әлде қолдан келмеді ме?

- Сіз дұрыс айтқан сияқтысыз, біз оны істей алмадық, өйткені экономикалық мүмкіндіктер болмады... Бірақ... Біз негізгі серпілісті жасадық қой. Оны бюджет те істей алған жоқ, есесіне екінші деңгейлі банктер істеді. Екінші деңгейлі банктер 2000-шы жылдардың басында ауыл шаруашылығын өте белсенді түрде несиелей бастады. Нақты екінші деңгейлі банктердің арқасында біз сол серпілісті жүзеге асыра білдік, сөйтіп президенттің әлемнің алдыңғы 30 елінің қатарына кіру тапсырмасын орындай алдық. Бірақ сол уақытта екінші деңгейлі банктер ауыл шаруашылығын субсидиялау, қаржыландыру бойынша іс жүзінде, мемлекеттің рөлін атқарып шықты десе де болады. Бұл 2000-шы жылдардың басында жасалған қадам еді, ол кезде тіпті «ҚазАгро» құрылмаған, ондай институт атымен жоқ болатын. Кейіннен «ҚазАгро» пайда болды, ол әлгі қызметтерді біртіндеп өз қолына ала бастады. Бірақ 2000-шы жылдардың басында ондай ештеңе де болмағанын анық түсініп алу қажет. Тек бір ғана қаржы көзі – банктердің несиесі ғана болды. Дегенмен жеткізілімді қаржыландырған екінші деңгейлі банктердің одан арзан ақшасы болмады, олар жеткізілімді валютамен есептегенде, 25-30%-бен қаржыландырды, бірақ бастысы, олар ақша беріп отырды. Сол ақшаға жаңа комбайндар, егіндік кешендер сатып алынды. Алайда ақша қысқа ғана мерзімге, бір-екі жылға ғана берілді. Сондықтан компаниялар ол қарызды шындығында, қайтара алмады. Әлемдегі бір де бір экономика олай етуге жол бермес еді. Ол компаниялар әрдайым несие алып тұруға мәжбүр болды. Ал бір жылдан несиені өтеуі тиіс болды, бірақ пайыздары өсіп кеткендіктен, банктер пайыздарды негізгі қарызға ауыстырды, сөйтіп ол қарыз ұлғая түсті. Одан кейінгі жылы қарыз тағы да ұлғая берді.

- Менің түсінуімше, бұл жерде мемлекет емес, әлдебір үрдістер жағымсыз рөл ойнаған сияқты, яғни астық компанияларына үкімет тарапынан «қане, қайта жабдықталыңдар, қане, кеңея түсіңдер, қане, көбірек-көбірек» деген қыспақ алу болған. Соған сәйкес, әкімдер де солай істеген.

Енді мұнымен мен мүлдем келіспеймін. Иә, жаңғыртуларға деген ұмтылыс болды, өсімді әрдайым көрсетіп отыру керек еді. Бірақ ең басты мәселе – өсім мен салдар себептеріне негізгі талдау жүргізілмеді. Ал бүкіл әлемде, қайталап айтамын, мемлекет тарапынан ұзақ мерзімді әрі арзан ақша есебінен және субсидиялау есебінен жүргізіліп отырады.

- Яғни құлшыныс болғанмен, мүмкіндік болмады ғой?

Мүмкіндік болған жоқ, бірақ сонымен қатар, жағдайға талдау да жасалмады. Батыстағы озық елдердегі ауыл шаруашылығы қалай жұмыс істеуде деген талдау болмады. Дұрысы, біздің қазақстандық екінші деңгейлі банктеріміз мемлекеттің міндетін өз мойнына алып, сол несиелер арқылы ауыл шаруашылығымызды субсидиялады деуге болады. Тәжірибе жүзінде бұл нені білдіреді? Бүгінгі күні пайда болып отырған қарыз мөлшері, мысалы, $5 млрд делік. Егер оны өткен 12 жылға бөлер болсақ, егер оны гектарларға бөлер болсақ, онда әр гектарға $20-30 бөлінген көмекқаржы болып шықпақ. Егер мемлекетіміз барлық өзге әлемдер сияқты, бұл жұмысты өз мойнына алғанда, онда бүгінгі күні бұл салада еш қиындықтар болмас еді. Керісінше, инвестициялау тұрғысынан тартымды салаға айналар еді. Шындығында, ауыл шаруашылығы экономика секторындағы банктер үшін өте қызықты сала.

- Несімен қызықты?

Өзіңіз есептеп қараңыз. Әр жыл сайын 20 млн гектарға дәнді дақыл себу керек. Бұған кем дегенде, $2 млрд айналым қажет. Бұл банктерге қызықты емес пе? Міне, әлгі айқын өнім күзде өсіп жетіледі. Бүгінде мемлекет көктемгі егіс жұмыстарына 100 млрд теңге шамасында ақша беріп отыр, ал банктер ондай ақшамен пайда да таба алар еді. Сөйтіп ол ақшаны оларға тауар өндірушілер қайтарып берер еді. Ары қарай кеттік: лизинге алынатын техника бар. Бүгінде оны «ҚазАгро» беріп отыр, бәрі жақсы-ақ. Бірақ негізінде, ол іспен банктер шұғылдануы тиіс. Айналысар да еді, алайда олардың мойындарындағы 2000-шы жылдары өздері артып алған әлгі ауыр жүк әлі түскен жоқ. Яғни жаңағы айтқан $4-6 млрд қарыз оларға әлі қайтарылған жоқ, сондықтан аяқтарына ондай ауыр тас байланып тұрғанда олар ауыл шаруашылығына ешқашан беттей қоймайды. Бізде бүгінгі күні шұғыл түрде шешілуге тиіс өзіндік бір коллапс пайда болып отыр.

- Жүйедегі қан ұйығы сияқты болып отыр ғой?

Иә, дұрыс айтасыз. Ол қан ұйығын кесіп тастауға болар, оны жайлап сорып алуға болар, мүмкін, таратып жіберуге де болар. Алайда әрине, ең дұрысы, ол қан ұйығын алып тастау екенін түсіну керек. Егер ағзаның өзге тұстарына улы заттар жиналып қалғандықтан ағза дұрыс жұмыс істемей тұрса, онда қан ұйығының басқа тұстардан шықпайтынына еш кепілдік жоқ. Сондықтан неліктен солай болғанын білу үшін бізге алдымен анализ тапсыру керек. Ол жағдай болашақта да орын алмас үшін қазірден бастап шаралар қабылдау қажет. Әрбір 10-15 жыл сайын бәрін тағы да банкроттап, басынан қайтадан бастап жүрмейік.

- Қазақстанда мамандандырылған аграрлық банк құру мәселесі ұзақ уақыттан бері талқыланып келеді. Онда да көптеген экономистер мен банкирлер олай етудің қажеті жоқ, ол дұрыс емес деп есептейді. Алайда қазір осы бастамаға тағы да қайта оралуда, тіпті, Құлыбаев мырза банктердің банкін құру мәселесін қарастыру керек деп мәлімдеді де. Сіз қалай ойлайсыз, «Креди Агриколь», «Россельхозбанк» сияқты мамандандырылған банк түрлері бізге қажет пе? Қытайда әлемдегі ең ірі IPO-ның бірін жүргізген ауыл шаруашылық банкі бар. Ол мемлекеттік болғанмен, қазір акцияларын биржаға шығаруда. Ондай банк бізге керек пе? Ол жаңағы қан ұйығын қандай да бір тәсілмен сорып алуға көмектесетін құрылым бола ала ма? Егер солай болса, оның мемлекеттік банк ретінде пішіні қандай болмақ? Өйткені біз «ҚазАгрода» осындай қызметтер көрсетумен айналысатын, бірақ банк болып саналмайтын институттардың жеткілікті екенін білеміз. Бұл 100% мемлекеттік емес, халықаралық қаржы институттары қатысатын банк болуы мүмкін. ЕҚДБ-ның мұндай жобаларға қызығушылықпен қарайтынын білемін. Қалай дегенмен де, оған қазақстандық аграрлық қызметкерлердің өздері де кіре алар еді, яғни әлдебір шарттар арқылы сол банктің акционерлері бола алар еді.

Мысықтың түсінің қандай болғаны маңызды емес, бастысы, ол тышқан ауласа болды емес пе? Мұндай жағдайда банк керек, және екінші деңгейлі банктер ондай қадамға барар да еді. Бірақ шарттары мен себептерін анықтап алу қажет. Негізгі заты неде? Ауыл шаруашылығының пайдалылығы бүкіл әлемде 3-5%-ды құрайды. Батыста бұл бәріне: макроэкономистке де, жай экономистке де белгілі. Және мұндай жоғарғы бәсекелік пен пайдалылықта жаңа сатып алулардың төменгі ( -5%) бизнесі, табиғи ауытқулар ешқашан шыдас бермейді. Сондықтан бізге ең алдымен мәселені субсидиялаудың, яғни көмекқаржының қажеттілігі тұрғысынан түсініп алу керек. Батыс неліктен көмекқаржы бөледі? Ол сонда, агроөнеркәсіпшіден немесе радиоэлектроншыдан гөрі өз фермерін көбірек жақсы көреді дейсіз бе? Олар солай істеуге мәжбүр, өйткені пайдалылық сондай. Көмекқаржы беру – шаруалардың нашар жұмыс істейтіндігінен емес, жүйенің солай қалыптасуынан туындайтынын анық түсініп алу қажет. Біріншісі – аса жоғарғы бәсеке. Бәсекенің мінсіздігі тұрғысынан алғанда ең тәуірі - ауыл шаруашылығы саласы болып саналады. Өйткені бір ғана өнімді бүкіл әлемде жүздеген миллиондап шығарады. Екіншісі – ауа райы жағдайына тәуелділік. Яғни аграрлық секторға көмекқаржы беру – әлдебір жеңілдік емес, әділ қажеттілік. Бұл бір. Екіншісі – қазіргі жүйедегі жаңа біз айтып өткен қан ұйығы. Ол банктердің осы секторда жұмыс істеуіне мүмкіндік бермей отыр. Өйткені егер саланы біз инвестициялық тұрғыда тартымды етпесек, онда тек екінші деңгейлі банктерді тарта алмағанымызбен қоймай, бүгінде ауыл шаруашылығын қаржыландырып отырған мемлекеттік институттарды да ертеңгі күні қиын жағдайға ұшыратамыз. Басты қиындық осында жатыр. Сондықтан, меніңше, неліктен осындай жағдай қалыптасып отырғанын дәл қазір жылдам түрде, айтарлықтай шұғыл түрде анықтап алу қажет, тек содан соң ғана бір шара қабылдауға болады. Дегенмен, сіздің сұрағыңызға қайтып оралсам, банк бәрібір керек-ақ. Бірақ екінші деңгейлі банктерді арзандау ақшамен субсидиялайтын банктердің банкі көбірек қажет болуы мүмкін. 2000-шы жылдардың басында екінші деңгейлі банктер мемлекет рөлін көбінесе өздері атқарып, ауыл шаруашылығына көмекқаржы бөлген еді. Ал қазіргі сондай жағдайда банктерге «бұл сендердің тәуекелдерің болды, енді ақшаларыңды қайтармай-ақ қойыңдар» деу керек... Банктер ол қиындықтан да аман шығып, қарызды кешіре алатын шығар деп ойлаймын. Алайда бұл осы салаға деген сенімді ұзақ жылдар бойына жоғалтып алмақ. Бұл бір. Тағы бір мәселе – себептерін жоймай тұрып, бәрін «ҚазАгроға» арта салып, біреу бір жаңа нәрсе алып келеді деп үміттеніп, қол қусырып отыра беруге болмайды.

- Біз қазір астық компанияларын банкроттап, басшыларды ауыстырамыз, жаңа басшылар келеді, сонда бәрі тамаша болып кетеді дегенге саятын пікірлер де бар...

Тағы қайталап айтамын: егер біз себептерін анықтап алмасақ, олай болмайды. Батыстағылар да келмейді. Ауыл шаруашылығында неге инвестиция жоқ деп ойлайсыз?

Мұның тартымды сала екенін бәрі де түсінеді – жеріміз үлкен, бәрі әдемі-ақ, бірақ келмейді, өйткені сақтандыру жұмыс істемейді, көмекқаржы жұмыс істемейді. Және тағы бір нәрсе: еліміздегі биржалық тауар болып табылатын, бірақ биржаға, әлемдік биржаға ешқандай қатысы жоқ жалғыз тауар - бидайдың бағасы. Бізде мұнай да, металл да биржалық тауарлар. Егер биржада әлдебір жағдай орын ала қалса, онда олардың бағасына да әсер етеді. Ал бидайда олай емес. Міне, қараңыз: бидайдың биржалық бағасы тұрақты түрде $200-ден астам бағаны ұстап отыр. Ол бізде бір жылда $300 да, $80 да болуы мүмкін. Бұл астық экспорттаудан әлемнің алдыңғы жетілігіне кіретін, бірақ теңізге шығар жолы жоқ біздің еліміздің ерекшелігі. Бір жағынан, осының бәрі үлкен қиындық, бірақ екінші жағынан – бізге берілген мүмкіндік те, өйткені біздің жаңағы оңтүстік көршілеріміз егер әлемдік, чикаголық биржа бағасымен астық тасып әкеле бастаса, онда олардың бағасы $400-ден болып, тіптен аспандап кетер еді. Бізге осы тұста алтын аралықты таба білу қажет. Біздің шаруаларымыз осындай дәрменсіз жағдайда қалып отыр. Олар астығын бір жылы $80 сатса, бір жылы $300 сатып отыр. Осындай баға тұрақсыздығы салдарынан ешқандай тұрақтылықтың да болмайтыны түсінікті. Банктер кімге несие беретінін білмей дал болуда. Баға жоқ. Ал бізге 5 жылға бір баға бекітіп алуға болар еді. Бұл үкімет дайындап беруі керек қарапайым механизм. Астық компаниялары туралы бөлек айта кетсем деймін. Біз құрған астық компаниялары сияқты компаниялар әлемде жоқ.

- Сонда бұл бірегей тәжірибе болып отыр ма?

Бірегей болғанда да, дәл қазақстандық тәжірибе болып отыр. Яғни компаниялардың кейбіреуі 100 000 гектар, енді бірі – 400 000, 800 000 гектар жерлерге иелік етеді. Жұмысшыларына жалақыларын жүйелі түрде беріп, салықтарын төлеуде, барлық әлеуметтік мәселелерді де өзі көтеріп отыр. Бүгінде ол компаниялардың басшыларын шетқақпайлатуға тырысудың өзі... Олардың ешқайсысы да сол миллиардтардан Монакодан сарай сатып алған жоқ. Ол қаржының бәрі бәрі қайта несиеленуге, жаңа техника сатып алуға жұмсалуда, осы елге салынуда. Есесіне, қозғаушы күшке айналмақ. Қайталап айтамын, жан басына шаққанда ұн экспортынан әлемдегі бірінші орын, астық шығарудан әлемдегі бірінші орын біздікі. Теңізге шығар жолы жоқ болса да, Қазақстан астық экспорттаудан 15 жылдан бері тұрақты түрде әлемнің үздік жетілігіне еніп отырған ел. Бұл бірегей әрі тамаша жетістік. Осы тұрғыдан алып қарағанда, біз астық компанияларын түсінуіміз керек, бірақ бұл өз алдына жеке, жан-жақты қамтылған әрі байыпты әңгіме тақырыбы болмақ.

Заметили опечатку? Выделите ее мышью и нажмите сочетание клавиш Ctrl+Enter.

Ромин Мадинов

15.12.2014 • 12:36 3885

Поделиться
Loading...
  • Kapital.kz – информационное агентство, информирующее о событиях в экономике, бизнесе и финансах в Казахстане и за рубежом. Запрещается использование материалов Центра деловой информации Kapital.kz казахстанскими интернет-СМИ, несмотря на наличие гиперссылки на источник. Данным разрешением обладают исключительно информационные партнеры. Также не допускается перепечатка материалов делового портала Kapital.kz, которые прозвучали в эфире радиостанций, телеканалов, появились на страницах газет или были размещены на интернет-ресурсах, являющихся информационными партнерами Kapital.kz.
    Редакция Kapital.kz не всегда разделяет мнения авторов статей.

  • Яндекс.Метрика
    Система Orphus