Президенттің АҚШ-қа сапары: Қазақстан экономикасының жаңа стратегиялық бағыттары

Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың АҚШ-қа жасаған бірқатар ресми сапарлары елдің ұзақмерзімді экономикалық бағытын айқындайтын маңызды дипломатиялық және инвестициялық кезеңге айналды. Бұл сапарлардың әрқайсысы нақты келісімдер, меморандумдар және жоғары технологиялар, логистика, өңдеу өнеркәсібі мен медицина сияқты басым салалардағы жаңа жобалармен толықты.

Алайда сарапшылардың пікірінше, қандай да бір стратегиялық құжат немесе халықаралық келісім аймақтардағы нақты орындаушылықпен бекітілмесе – экономикалық әсері шектеулі болып қалады. Көптеген шетелдік инвесторлардың жобалары өңір әкімдіктерінің деңгейінде тежеліп келген.

Финансист Расул Рысмамбетов осы сұхбат барысында Президент сапарларының стратегиялық маңызы, өңдеу және жоғары қосылған құн өндірісінің жаңа трендтері, халықаралық серіктестіктердің тиімділігі, авиация және медицина саласындағы жобалар, сондай-ақ Қазақстанның аймақтық инвестициялық тартымдылығы туралы терең талдау ұсынады.

– Президент Тоқаевтың АҚШ-қа сапары Қазақстанның ұзақмерзімді экономикалық саясаты үшін қаншалықты стратегиялық маңызды? Қандай бағыттар негізгі өсім драйверлері болмақ?

– Бұл сапар – көптеген сапарлардың бір тармағы. Бұл соңғы жарты жылдағы үшінші сапар деп ойлаймын. Әр сапар барысында келісімдер, меморандумдар және нақты келіссөздер жүргізілді. Мұның үздіксіз жалғасқаны өте маңызды.

Стратегия Президент пен Үкімет деңгейінде белгіленеді, ал оның іске асырылуы – жергілікті әкімдіктер арқылы жүреді. Бұл – аса маңызды.

Негізгі бағыттар: сирек кездесетін металдар, вольфрам, транзит пен логистика, ВАПТЕК бойынша көлік дәліздері. Локомотивтер сатып алынғанын білеміз. Сонымен бірге әскери саладағы серіктестікке – әскери-өнеркәсіптік кешенді қалыптастыруға назар аударған жөн. IT–сектор да өте маңызды.

Ал ауыл шаруашылығында басымдық – өнімді қайта өңдеу, био және эко өнімдер шығару. Мұнда көлем емес, сапа бағалануы тиіс. Екінші бағыт – жоғары қосылған құнға ие өнімдер шығаратын өндірістерге инвестиция тарту. Бұл – жаңа тренд.

– Өңдеу және жоғары қосылған құн өндірісіне инвестиция салу – жаңа тренд. Mars жобасы сияқты бастамалар Қазақстан экономикасының құрылымын өзгерте ала ма?

– Mars – тек бір мысал. Компания Алматы облысында бір жарым жылдай жұмыс жүргізе алмай жүрді, тек Премьер-министрдің араласуынан кейін ғана нақты келісімге қол жеткізді. Өңірлерде тәртіп болмаса, өнеркәсіп дамымайды.

Бизнеске икемді әкімдер өте аз. Мысалы, Қостанай облысындағы ыстық брикеттелген темір жобасы Құмар Ақсақалов пен Яржи компаниясының тиімді жұмысының арқасында алға жылжып жатыр. Бірақ мұндай мысалдар санаулы.

Мәселе тек әкімдерде емес, олардың аппаратында да – көпшілігінің бизнес-тәжірибесі жоқ. Қанша келісімге қол қойсақ та, ең бастысы – өңірлерде орындалуы.

Қазақстан – Сингапур да, Швейцария да емес. Бұл – аумағы бойынша әлемдегі тоғызыншы ел. Сондықтан өңірлерде негізгі билік Президент пен Премьер-министрде емес, әкімдіктерде. Кадрлық құрам осы шындыққа сәйкес болуы қажет.

Mars келісімдері шынымен де өңдеу саласының дамуына әсер етеді. Ең бастысы – барлық өңірлерде жобалардың орындалуын бақылау. Қазақстанға жүздеген инвестор келгісі келеді. Бұл ағынды дұрыс басқару қажет.

– Mount Sinai қатысуымен халықаралық клиника құру бойынша келіссөздер жоғары технологиялық салаларға басымдық беріліп жатқанын көрсетеді. Мұндай жобалардың нәтижелі болуы үшін не қажет?

– Mount Sinai-мен клиника құру – жақсы бастама. Бұған ұқсас ұсыныстарды оңтүстіккореялықтар да айтқан. Мұнда ең маңыздысы – тек шетелдік мамандарға арқа сүйемей, өз дәрігерлерімізді толыққанды тарту.

Қазақстандық дәрігерлердің біліктілігі жоғары, бірақ орта медициналық персоналды қосымша даярлау керек. Оңтүстік өңірлерде клиникалық хабтар қалыптастыру пайдалы болмақ.

– Авиация секторы Boeing-пен серіктестікті күшейтіп келеді. Авиация мен инфрақұрылымның дамуы инвестициялық климатқа қалай әсер етеді?

– Авиацияның дамуы инвестициялық климатпен тікелей байланысты. Бізде Boeing, Airbus, Embraer, Bombardier бар. Бір өндірушіге тәуелді болмау қажет – теңгерім керек.

Сонымен бірге бірнеше техникалық орталық, инженерлерді оқыту жүйесі құрылуы тиіс. Бұл – білім беру жүйесінің, кадр даярлаудың жүйелі дамуын талап етеді. Онсыз тұрақты инвестициялық климат қалыптаспайды.

– Қазақстан өңірде тікелей шетел инвестицияларын тарту бойынша көшбасшы. Инвесторлар үшін ең тартымды фактор не: ресурстар, география, әлде институционалдық реформалар?

– Қазақстан өңірде мұнай өндіруде алдыңғы орында. Тартымдылықтың негізгі факторлары – ресурс базасы, құбыр инфрақұрылымы және институционалдық реформалар.

Қазір мәселе тек шетелдік инвестициялар емес, сонымен қатар жергілікті инвесторлардың белсенділігінде. Қазақстанда өз қаражатын ел ішінде салғысы келетін ауқатты азаматтар бар. Мәселе – технологияларда. Олар инженерлік деңгейді көтереді.

– Қысқа мерзімді келісімдерден гөрі ұзақмерзімді серіктестіктерді қалыптастыру туралы жиі айтылады. Бұл тәсілдің артықшылығы неде?

– Ұзақмерзімді серіктестік экономикаға болжамдылық береді. Ол – бір салада жасалатын көптеген біржолғы келісімдердің жиынтығы. Сонымен қатар жедел әрекет те қажет – сыртқы орта тез өзгеріп жатыр. Осы тұрғыда академиялық секторды, университеттерді, ғылыми орталықтарды тартатын халықаралық инвестициялық-технологиялық блок қажет.

– Қазақстанның халықаралық бітімгерлік және гуманитарлық бастамаларға қатысуы маңызды. Бұл экономикалық байланыстарды нығайтуға көмектесе ме?

–Бұл – әскер үшін тәжірибе. Әскер үйде отырып қалмауы керек; халықаралық операцияларға қатысу арқылы тәжірибе жинайды және жаһандық процестерді жақсы түсінеді.